Xattotlik

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 88–90-b. — ziyouz.com

Xattotlik (arab. — husnixat yozuvçi), kalligrafiya — yozuv (xat) san'ati, kitob köçiriş hamda me'moriy inşootlar, badiiy buyumlarning kitobalirini yaratiş kasbi. Yozuvning paydo bölişi natijasida yuzaga keldi. Ayniqsa, arab yozuvining keng tarqalişi tufayli X.ning rivojlanişi jadallaşdi. Şarqda, jumladan, Örta Osiyoda kitob bosiş vujudga kelguniga qadar qölyozma kitob tayyorlaş, ularning nusxalarini köpaytiriş (matn köçiriş) bilan xattotlar şuğullangan (q. Kitobat san'ati). Xattotlar saroylarda, ayrim amaddorlar huzurida guruh bölib işlagan. Jumladan, temuriy şahzoda Boysunğur Mirzo (1397—1433) Hirotda taşkil qilgan kutubxonada musavvir, naqqoş va b. ustalar bilan bir qatorda 40 dan ortiq xattotlar qölyozma kitoblar tayyorlaş, yaroqsiz holga kelganlarini ta'mirlaş bilan maşğul bölgan. X. san'atiga bağişlangan köplab risolalar 10 xil asosiy xat uslublari (nasx, kufiy, muxakkak, nasta'lik, suls, tavqe, ta'liq, devoniy, riko, rik'iy) mavjudligi haqida darak beradi.

Örta Osiyoda arab yozuvlari tarqalguniga qadar turli yozuv usullari bölgan [mas, suğdiy, urxunenisey (qad. turkiy xoqon yozuvlar) va b.]. Qad. yozuvlardan bölgan kufiy yozuvi köpgina me'moriy va b. yodgorlik obidalarining bezagida, saqlanib qolgan. Jumladan, Özbekiston musulmonlari diniy idorasida saqlanayotgan Usmon Qur'oni ham ana şu kufiy (qad. hijoz adabiy yozuvi) da köçirilgan. Qur'on köçirişda nasx, buyruq va farmonlar yozişda tavqe, maktublar bitişda riqo işlatilgan. Bulardan taşqari tumor, ğubor, şajariy, tuğro va b. yozuv usullari ham bölgan. 15-a.dan kitob köçiriş (fors, eski özbek tillari)da nasta'liq xati rayem bölgan. X. Markaziy Osiyoda Temuriylar, Şayboniylar va sönggi sulolalar (aştarxoniylar, manğitlar) davrida yuksak darajada taraqqiy etgan. Amir Temur davrida Mavlono Şamsuddin Munşiy, sangtaroş va xattot Oltun juda maşxur bölgan. Alişer Navoiyning şaxsiy kutubxonasida 11 ta yirik san'atkorlar (Sultonali Maşhadiy, Abduljamil Kotib, Darveş Muhammad Toqiy va b.) X.da samarali ijod kilgan. «Xattotlar sultoni» Sultonali Maşhadiy, Mir Ali Tabriziy va b. nasta'liq xatini san'at darajasiga kötargan. Temuriy şahzodalar (Ibrohim bin Şohruh, Boysunğur Mirzo, Badiuzzamon Mirzo va b.) ham X.ka homiylik qiliş bilan birga özlari bu san'at turi bilan şuğullangan; Zahiriddin Muhammad Bobur esa yangi xat va alifbo «Xammu Boburiy» ixtiroçisidir. Kitobat san'ati bilan bir qatorda binolarning kitobalari, qabrtoşlardagi bitiklar va buyumlarda X. keng qöllanilgan. Şayboniylardan Muhammad Şayboniyxon va Ubaydullaxon X. bilan şaxsan şuğullangan va nasx xatida yuksak mahorat bilan yozgan. 16-a. Movarounnaxr X. maktabini yuzaga kelişida Mir Ali Hiraviynnş hayoti va ijodi alohida örin tutadi. Bosmaxona paydo bölguniga qadar kotib, xattotlar mehnati kitob tayyorlaşda muhim örin tutgan. Bu borada Boysunğur Mirzo, Alişer Navoiy, Muhammad Rahimxon II (Feruz) va b.ning faoliyatlari diqqatga sazovor. 20-a.da yirik kutubxonalarda xattotlar qölyozma kitoblar nusxasini köpaytiriş bilan şugullandilar. Mas, Navoiy kutubxonasi (Özbekiston milliy kutubxonasi) da bir guruh xattotlar işlagan. 1943 y.da Özbekiston FA Şarqşunoslik inti taşkil topgaç, malakali xattotlar (Ibodulla Odilov, Abduqodir Murodov, Abdulla Nosirov, Usmon Karimov va b.) şu yerga töplandi: ular köhna qölyozmalarni tiklaş, köçiriş, tavsif varaqalari tuziş bilan şuğullana boşladilar. 20-a. 80-y.lariga kelib kitobat san'ati bir guruh kişilar tomonidan qayta tiklandi. Bunda Habibulla Solih, Abdulla Mirsoatov, Töxtamurod Zufarov, Alişer Şomuhammedov va b. ning xizmatlari katta. Jumladan, Habibulla Solih Mushafi Usmon Qur'onining asl nusxasidan pergamentga 3 marta nusxa köçirib tayyorlagan (bir nusxasi Malayziyaning KualaLumpur ş.da; pergamentga köçirib tayyorlagan yana bir nusxasi Toşkent islom universitetida), Katta Langar Qur'onidan (SanktPeterburg va Özbekistondagi nusxalari asosida) teriga köçirib nusxa tayyorlamoqda. Habibulla Solih 1998 y.da Istanbulda ötkazilgan Xalqaro xattotlar bellaşuvida «Devoniy» xat uslubi böyiça kuçli önlikdan örin oldi; 1999 y.da X.da yangi tarz (naqşin bezak yozuvining alifbosini kaşf kilib bu sohada yangilik) yaratgani uçun Lohurdagi Xalqaro xattotlar bellaşuvida «Parvin raqam» («Şarq yulduzi») unvoniga sazovor böldi. Abdulaziz Mansurov, Islom Mamatov, Salimjon Badalboyev, Ğafurjon Haqberdiyev va b. bugungi kundagi eng maşhur xattotlardir. X. hoz. kunda Toşkent şarqşunoslik inti, Toşkent islom universiteti, Behzod nomidagi Milliy rassomlik va dizayn intida örgatiladi.

Ad.: Murodov A., Örta Osiyo xattotlik san'ati tarixidan, T., 1971.

Abdumajid Madraimov.

Q.: Kitobat san'ati

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ХАТТОТЛИК (араб. — ҳуснихат ёзувчи), каллиграфия — ёзув (хат) санъати, китоб кўчириш ҳамда меъморий иншоотлар, бадиий буюмларнинг китобалирини яратиш касби. Ёзувнинг пайдо бўлиши натижасида юзага келди. Айниқса, араб ёзувининг кенг тарқалиши туфайли Х.нинг ривожланиши жадаллашди. Шарқда, жумладан, Ўрта Осиёда китоб босиш вужудга келгунига қадар қўлёзма китоб тайёрлаш, уларнинг нусхаларини кўпайтириш (матн кўчириш) билан хаттотлар шуғулланган (қ. Китобат санъати). Хаттотлар саройларда, айрим амаддорлар ҳузурида гуруҳ бўлиб ишлаган. Жумладан, темурий шаҳзода Бойсунғур Мирзо (1397—1433) Ҳиротда ташкил қилган кутубхонада мусаввир, наққош ва б. усталар билан бир қаторда 40 дан ортиқ хаттотлар қўлёзма китоблар тайёрлаш, яроқсиз ҳолга келганларини таъмирлаш билан машғул бўлган. Х. санъатига бағишланган кўплаб рисолалар 10 хил асосий хат услублари (насх, куфий, мухаккак, настаълик, сулс, тавқе, таълиқ, девоний, рико, рикъий) мавжудлиги ҳақида дарак беради.

Ўрта Осиёда араб ёзувлари тарқалгунига қадар турли ёзув усуллари бўлган [мас, суғдий, урхуненисей (қад. туркий хоқон ёзувлар) ва б.]. Қад. ёзувлардан бўлган куфий ёзуви кўпгина меъморий ва б. ёдгорлик обидаларининг безагида, сақланиб қолган. Жумладан, Ўзбекистон мусулмонлари диний идорасида сақланаётган Усмон Қуръони ҳам ана шу куфий (қад. ҳижоз адабий ёзуви) да кўчирилган. Қуръон кўчиришда насх, буйруқ ва фармонлар ёзишда тавқе, мактублар битишда риқо ишлатилган. Булардан ташқари тумор, ғубор, шажарий, туғро ва б. ёзув усуллари ҳам бўлган. 15-а.дан китоб кўчириш (форс, эски ўзбек тиллари)да настаълиқ хати раем бўлган. X. Марказий Осиёда Темурийлар, Шайбонийлар ва сўнгги сулолалар (аштархонийлар, манғитлар) даврида юксак даражада тараққий этган. Амир Темур даврида Мавлоно Шамсуддин Мунший, сангтарош ва хаттот Олтун жуда машхур бўлган. Алишер Навоийнинг шахсий кутубхонасида 11 та йирик санъаткорлар (Султонали Машҳадий, Абдулжамил Котиб, Дарвеш Муҳаммад Тоқий ва б.) Х.да самарали ижод килган. «Хаттотлар султони» Султонали Машҳадий, Мир Али Табризий ва б. настаълиқ хатини санъат даражасига кўтарган. Темурий шаҳзодалар (Иброҳим бин Шоҳруҳ, Бойсунғур Мирзо, Бадиуззамон Мирзо ва б.) ҳам Х.ка ҳомийлик қилиш билан бирга ўзлари бу санъат тури билан шуғулланган; Заҳириддин Муҳаммад Бобур эса янги хат ва алифбо «Xammu Бобурий» ихтирочисидир. Китобат санъати билан бир қаторда биноларнинг китобалари, қабртошлардаги битиклар ва буюмларда X. кенг қўлланилган. Шайбонийлардан Муҳаммад Шайбонийхон ва Убайдуллахон X. билан шахсан шуғулланган ва насх хатида юксак маҳорат билан ёзган. 16-а. Мовароуннахр X. мактабини юзага келишида Мир Али Ҳиравийннш ҳаёти ва ижоди алоҳида ўрин тутади. Босмахона пайдо бўлгунига қадар котиб, хаттотлар меҳнати китоб тайёрлашда муҳим ўрин тутган. Бу борада Бойсунғур Мирзо, Алишер Навоий, Муҳаммад Раҳимхон II (Феруз) ва б.нинг фаолиятлари диққатга сазовор. 20-а.да йирик кутубхоналарда хаттотлар қўлёзма китоблар нусхасини кўпайтириш билан шугулландилар. Мас, Навоий кутубхонаси (Ўзбекистон миллий кутубхонаси) да бир гуруҳ хаттотлар ишлаган. 1943 й.да Ўзбекистон ФА Шарқшунослик инти ташкил топгач, малакали хаттотлар (Ибодулла Одилов, Абдуқодир Муродов, Абдулла Носиров, Усмон Каримов ва б.) шу ерга тўпланди: улар кўҳна қўлёзмаларни тиклаш, кўчириш, тавсиф варақалари тузиш билан шуғуллана бошладилар. 20-а. 80-й.ларига келиб китобат санъати бир гуруҳ кишилар томонидан қайта тикланди. Бунда Ҳабибулла Солиҳ, Абдулла Мирсоатов, Тўхтамурод Зуфаров, Алишер Шомуҳаммедов ва б. нинг хизматлари катта. Жумладан, Ҳабибулла Солиҳ Мусҳафи Усмон Қуръонининг асл нусхасидан пергаментга 3 марта нусха кўчириб тайёрлаган (бир нусхаси Малайзиянинг КуалаЛумпур ш.да; пергаментга кўчириб тайёрлаган яна бир нусхаси Тошкент ислом университетида), Катта Лангар Қуръонидан (СанктПетербург ва Ўзбекистондаги нусхалари асосида) терига кўчириб нусха тайёрламоқда. Ҳабибулла Солиҳ 1998 й.да Истанбулда ўтказилган Халқаро хаттотлар беллашувида «Девоний» хат услуби бўйича кучли ўнликдан ўрин олди; 1999 й.да Х.да янги тарз (нақшин безак ёзувининг алифбосини кашф килиб бу соҳада янгилик) яратгани учун Лоҳурдаги Халқаро хаттотлар беллашувида «Парвин рақам» («Шарқ юлдузи») унвонига сазовор бўлди. Абдулазиз Мансуров, Ислом Маматов, Салимжон Бадалбоев, Ғафуржон Ҳақбердиев ва б. бугунги кундаги энг машҳур хаттотлардир. X. ҳоз. кунда Тошкент шарқшунослик инти, Тошкент ислом университети, Беҳзод номидаги Миллий рассомлик ва дизайн интида ўргатилади.

Ад.: Муродов А., Ўрта Осиё хаттотлик санъати тарихидан, Т., 1971.

Абдумажид Мадраимов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.