Xilvatiy
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 118-b. — ziyouz.com
Xilvatiy (taxallusi; asl ismi Mulla Yöldoş Töraboy öğli) (1858— hoz. Namangan viloyati Uyçi tumani Jiydakapa qişloği — 1921) — şoir. Namangandagi Azizxöja madrasasida mudarris va boş mudarris bölgan. Özbek va fors tillarida ijod qilgan. Şe'rlarida Bedil, Jomiy, Navoiy, Fuzuliy an'analarini davom ettirgan, ularga nazira, tatabbu' va muxammaslar boğlagan. X.dan bizgaça 2 ta dastxat (şoir özi yozgan) devoni saqlanib qolgan. 1devonga jami 6886 bayt özbek tilida va 53 ta — 770 bayt fors tilidagi şe'rlar kiritilgan. 2devoniga esa 4540 bayt özbek va fors tilida yozilgan şe'rlari jamlangan. Devondagi şe'rlar orasida boşqa özbek va fors şoirlari şe'rlari ham uçraydi (239 bayt). X. asarlarining asosiy kismini işqmuhabbat mavzuidagi lirik şe'rlar taşkil etadi. Uning ijodida sarguzaştiy şe'rlar alohida urin tutadi. X. hayotlik çoğida uning 3 ta — «Mavludi şarifi turkiy», «Sayr uljibol min sayr irrijol» («Erkaklar sayridan bölmiş toğ sayri»), «Çiroği maktab» şe'riy risolasi çop etilgan va ular xalq orasida maşhur bölgan. «Sayri jibol» (1328) masnaviy usulida yozilgan bölib, asarda Poçça ota havosi, manzaralari, ösimlik dunyosi va suvlari haqida xikoya qilingan. «Çaroği maktab» — axloqiy, diniytarbiyaviy şe'riy asar. Bu asar aqoidlar (e'tiqodlilar) haqida yozilgan va boşlanğiç maktab bolalariga möljallangan. Unda Allohning sifatlari, uning yaratuvçiligi, mutlaqligi, Qur'onda zikr kilingan 25 payğambar nomlari, oxirgi payğambar Muhammad (sav) sifatlari: me'roj voqeasi va b. şe'riy tarzda bayon etilgan. X. ustozi Langariy domlaning iltimosiga köra, «Mavludi şarif»ni turkiyda yozgan. Bu mumtoz adabiyotda payğambar mavludlari haqida özbek tilida yaratilgan birinçi şe'riy rivoyat (doston)dir. Mazkur asar 1908, 1911, 1912, 1916 y.lari Ğulom Hasan Orifxonov bosmaxonasida bir neça bor çop etilgan. Asar 2000 y. «Namangan» naşriyotida (tuzatilgan matni) A. Qurbonov va I. Abdullayev tomonidan qayta naşr etilgan. X.ning uzi tartib bergan «Devoni Xilvatiy» qölyozmasi Özbekiston FA Şarqşunoslik inti fondida, ikkinçisi esa X. jiyanining öğli Abdulla Yöldoşev qölida saqdanadi.
Abduqayum Pardayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХИЛВАТИЙ (тахаллуси; асл исми Мулла Йўлдош Тўрабой ўғли) (1858— ҳоз. Наманган вилояти Уйчи тумани Жийдакапа қишлоғи — 1921) — шоир. Намангандаги Азизхўжа мадрасасида мударрис ва бош мударрис бўлган. Ўзбек ва форс тилларида ижод қилган. Шеърларида Бедил, Жомий, Навоий, Фузулий анъаналарини давом эттирган, уларга назира, татаббуъ ва мухаммаслар боғлаган. Х.дан бизгача 2 та дастхат (шоир ўзи ёзган) девони сақланиб қолган. 1девонга жами 6886 байт ўзбек тилида ва 53 та — 770 байт форс тилидаги шеърлар киритилган. 2девонига эса 4540 байт ўзбек ва форс тилида ёзилган шеърлари жамланган. Девондаги шеърлар орасида бошқа ўзбек ва форс шоирлари шеърлари ҳам учрайди (239 байт). X. асарларининг асосий кисмини ишқмуҳаббат мавзуидаги лирик шеърлар ташкил этади. Унинг ижодида саргузаштий шеърлар алоҳида урин тутади. X. ҳаётлик чоғида унинг 3 та — «Мавлуди шарифи туркий», «Сайр улжибол мин сайр иррижол» («Эркаклар сайридан бўлмиш тоғ сайри»), «Чироғи мактаб» шеърий рисоласи чоп этилган ва улар халқ орасида машҳур бўлган. «Сайри жибол» (1328) маснавий усулида ёзилган бўлиб, асарда Почча ота ҳавоси, манзаралари, ўсимлик дунёси ва сувлари ҳақида хикоя қилинган. «Чароғи мактаб» — ахлоқий, динийтарбиявий шеърий асар. Бу асар ақоидлар (эътиқодлилар) ҳақида ёзилган ва бошланғич мактаб болаларига мўлжалланган. Унда Аллоҳнинг сифатлари, унинг яратувчилиги, мутлақлиги, Қуръонда зикр килинган 25 пайғамбар номлари, охирги пайғамбар Муҳаммад (сав) сифатлари: меърож воқеаси ва б. шеърий тарзда баён этилган. X. устози Лангарий домланинг илтимосига кўра, «Мавлуди шариф»ни туркийда ёзган. Бу мумтоз адабиётда пайғамбар мавлудлари ҳақида ўзбек тилида яратилган биринчи шеърий ривоят (достон)дир. Мазкур асар 1908, 1911, 1912, 1916 й.лари Ғулом Ҳасан Орифхонов босмахонасида бир неча бор чоп этилган. Асар 2000 й. «Наманган» нашриётида (тузатилган матни) А. Қурбонов ва И. Абдуллаев томонидан қайта нашр этилган. Х.нинг узи тартиб берган «Девони Хилватий» қўлёзмаси Ўзбекистон ФА Шарқшунослик инти фондида, иккинчиси эса X. жиянининг ўғли Абдулла Йўлдошев қўлида сақданади.
Абдуқаюм Пардаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.