Xiromiy

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 124-b. — ziyouz.com

Xiromiy (taxallusi; ismi Mullo Qurbon) (1796, Kitob viloyati Çarmgaron guzari — ?) — şoir. Ba'zi manbalarda Mirzo Qurbon, Muhammad Qurbon deb ham tilga olingan. Kenagas uruğidan. Buxorodagi Mir Arab madrasasida tahsil körgan. Iqtisodiy tanglik tufayli madrasani tugata olmagan, 25 yoşida Kitobga qaytgan. Xattotlik, tabiblik, çarmgarlik qilib rözğor tebratgan. X. Nasrullaxonttg bosqinçilik siyosatiga qarşi kuraşuvçilar safida turgan, Kitob mudofaasida qatnaşgan.

X. iste'dodli va sermahsul şoirlardandir. U ötmiş allomalar ijodidan örgangan, zamondoşlari Şavqiy, Hoziq, Vola va b. bilan yaqin ijodiy aloqada bölgan. Dastlab Sa'diy, Navoiy, Zebunniso ğazallariga muxammaslar boğlagan, ularning badiiy mahorat sohasidagi an'analarini davom ettirgan.

X. 19-a. hayotidagi yaramas illatlarni, adolatsiz hukmdorlar, noqobil hokimlar, zamin, zamon, kişilar töğrisidagi qaraşlari ifodalangan «Çor darveş» (1834), «Mahfil oro» (1844—56), «Tötinoma» (1854), «Ra'no va Zebo» (1856), «Yusuf va Zulayho» (1862) dostonlarini yozgan. Bularning orasida keng tarqalgani «Çor darveş» dir. Asar qoliplaş usulida yozilgan, qoliplovçi xikoya Ozodbaxt hikoyasi, dir. Ozodbaxt öz farzandsizligidan söz boşlab, darveşlar sarguzaştini tinglaydi. Doston Ozodbaxtning Baxtiyor ismli farzand körib, parilarning uluğ şoiri Malik Şohboz yordamida murodmaqsadlariga yetişi bilan tugaydi.

X.ning hajman eng yirik asari «Tötinoma» 12 ming misradan iborat.

Asarning boş goyasi — vafo va sadoqat. Tötining barça hikoya va qissalari şu ğoyani asoslaş, isbotlaşga qaratilgan. «Ra'no va Zebo» dostoni ham qoliplaş usulida bölib, qoliplovçi hikoya Ra'no va Zebo sarguzaştlaridir. Pok muhabbatni uluğlaş dostonning asosini taşkil etadi. Unda inson huquqi, ijtimoiy tenglik, adolat, olijanoblik kabi ğoyalar yoritilgan.

Adabiy merosining umumiy hajmi 30 ming misra atrofida. Asarlari qölyozmalari Özbekiston FA Şarqşunoslik intida («Çor darveş», inv.№359, 9251, 1675, 7713, 4819, 7847, 217 (II); «Tötinoma», inv. №1795; «Ra'no va Zebo», inv. №217; «Yusuf va Zulayho», inv. №1799) va SamDUning asosiy kutubxonasida saqlanadi.

As: Çor darveş, T., 1960; Ra'no va Zebo, T., 1962.

Ad.:Qorayev T., Xiromiy Mulla Qurbon, T., 1975; Özbek adabiyoti tarixi [5j.li], 4j., T., 1978.

Begali Qosimov

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ХИРОМИЙ (тахаллуси; исми Мулло Қурбон) (1796, Китоб вилояти Чармгарон гузари — ?) — шоир. Баъзи манбаларда Мирзо Қурбон, Муҳаммад Қурбон деб ҳам тилга олинган. Кенагас уруғидан. Бухородаги Мир Араб мадрасасида таҳсил кўрган. Иқтисодий танглик туфайли мадрасани тугата олмаган, 25 ёшида Китобга қайтган. Хаттотлик, табиблик, чармгарлик қилиб рўзғор тебратган. X. Насруллахонттг босқинчилик сиёсатига қарши курашувчилар сафида турган, Китоб мудофаасида қатнашган.

X. истеъдодли ва сермаҳсул шоирлардандир. У ўтмиш алломалар ижодидан ўрганган, замондошлари Шавқий, Ҳозиқ, Вола ва б. билан яқин ижодий алоқада бўлган. Дастлаб Саъдий, Навоий, Зебуннисо ғазалларига мухаммаслар боғлаган, уларнинг бадиий маҳорат соҳасидаги анъаналарини давом эттирган.

X. 19-а. ҳаётидаги ярамас иллатларни, адолатсиз ҳукмдорлар, ноқобил ҳокимлар, замин, замон, кишилар тўғрисидаги қарашлари ифодаланган «Чор дарвеш» (1834), «Маҳфил оро» (1844—56), «Тўтинома» (1854), «Раъно ва Зебо» (1856), «Юсуф ва Зулайҳо» (1862) достонларини ёзган. Буларнинг орасида кенг тарқалгани «Чор дарвеш» дир. Асар қолиплаш усулида ёзилган, қолипловчи хикоя Озодбахт ҳикояси, дир. Озодбахт ўз фарзандсизлигидан сўз бошлаб, дарвешлар саргузаштини тинглайди. Достон Озодбахтнинг Бахтиёр исмли фарзанд кўриб, париларнинг улуғ шоири Малик Шоҳбоз ёрдамида муродмақсадларига етиши билан тугайди.

Х.нинг ҳажман энг йирик асари «Тўтинома» 12 минг мисрадан иборат.

Асарнинг бош гояси — вафо ва садоқат. Тўтининг барча ҳикоя ва қиссалари шу ғояни асослаш, исботлашга қаратилган. «Раъно ва Зебо» достони ҳам қолиплаш усулида бўлиб, қолипловчи ҳикоя Раъно ва Зебо саргузаштларидир. Пок муҳаббатни улуғлаш достоннинг асосини ташкил этади. Унда инсон ҳуқуқи, ижтимоий тенглик, адолат, олижаноблик каби ғоялар ёритилган.

Адабий меросининг умумий ҳажми 30 минг мисра атрофида. Асарлари қўлёзмалари Ўзбекистон ФА Шарқшунослик интида («Чор дарвеш», инв.№359, 9251, 1675, 7713, 4819, 7847, 217 (II); «Тўтинома», инв. №1795; «Раъно ва Зебо», инв. №217; «Юсуф ва Зулайҳо», инв. №1799) ва СамДУнинг асосий кутубхонасида сақланади.

Ас: Чор дарвеш, Т., 1960; Раъно ва Зебо, Т., 1962.

Ад.:Қораев Т., Хиромий Мулла Қурбон, Т., 1975; Ўзбек адабиёти тарихи [5ж.ли], 4ж., Т., 1978.

Бегали Қосимов

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.