Xislat
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 127-b. — ziyouz.com
Xislat (taxallusi; asl ismşarifi Haybatullaxöja Orifxöja öğli) (1880.10.5 Toşkent 1945.8.6) şoir va tarjimon. Özbek mumtoz adabiyotining sönggi namoyandalaridan biri. 16—17 yoşlarida Toşkent ş.
Kesaqqörğon mahallasidagi madrasaga öqişga kirib, arab va fors tillarini mukammal özlaştirgan; uzbek, ozarbayjon, turk, fors va arab adabiyotlarini puxta örgangan. 1908—09 y.larda Navoiy ijodini mutolaa qilib, «Farhod va Şirin» hamda «Layli va Majnun» dostonlarining soddalaştirilgan nasriy nusxalarini tayyorlagan va öz hisobidan naşr etgan. 1910—14 y.larda madrasadoşi Sidqiy Xondayliqiy bilan hamkorlikda «Armuğoni Xislat», «Hidoyai Xislat», «Savğoti Xislat», «Tuhfai Xislat» kabi bayozlarini naşr ettirgan. Bu bayozlarda şoirning 100 dan ziyod lirik şe'rlari e'lon qilingan. X.ning lirik şe'rlarida Bobur, Maşrab va, ayniqsa, Navoiy ijodining ta'siri kuçli. Bu ta'sir uning «Naylaram boğu çaman sayrini jonon bölmasa», «Qandoq qilay», «Ey nigorim», «Iqlimi devona qilgan bir pari savdosidur», «Öldim asiring, ey yor», «Ey xublar sarosi», «Orazingmu yo guli ra'nomidur», «Ey parivaş» singari ğazallarining badiiy qurilmasida ham, ğoyaviy yönalişida ham yaqqol körinadi. X.ning dunyoviy ğoyalar bilan yöğrilgan bir qança ğazallari Mulla Töyçi Toşmuhamedov va Hamroqul qori kabi maşhur hofizlar tomonidan ijro etib kelingan.
X. 1917 y.dan keyin ham badiiy ijod bilan şuğullanib, zamonaviy mavzularda ğazal va muxammaslar yaratgan. Ammo Sovet davlatining jadid şoirlarga nisbatan sovuq munosabati tufayli u yoşlikda egallagan hunari — duradgorlikni davom ettirib, 1940 y.ga qadar imoratsozlik işlari bilan köproq maşğul bölgan.
X.ning adabiy merosida tarjima asarlar katta örin egallaydi. U Nizomiyning «Layli va Majnun» dostoni, Firdavsiyning «Şohnoma» dostoni asosida nasrlaştirilgan «Barzuyi şer», «Pahlavoni Ahmad», Ubayd Zokoniyning «Muşuk va siçqon» asarlarini fors tilidan tarjima qilgan, arab va fors mumtoz adabiyotlaridagi bolalarbop rivoyatlar va masallarni şe'riy tarjima qilib, «Non va halvo» degan majmua tuzgan. Toşkent ş.dagi köçalardan biri X. nomi bilan ataladi.
As: Ğazallar, T., 1971.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХИСЛАТ (тахаллуси; асл исмшарифи Ҳайбатуллахўжа Орифхўжа ўғли) (1880.10.5 Тошкент 1945.8.6) шоир ва таржимон. Ўзбек мумтоз адабиётининг сўнгги намояндаларидан бири. 16—17 ёшларида Тошкент ш.
Кесаққўрғон маҳалласидаги мадрасага ўқишга кириб, араб ва форс тилларини мукаммал ўзлаштирган; узбек, озарбайжон, турк, форс ва араб адабиётларини пухта ўрганган. 1908—09 й.ларда Навоий ижодини мутолаа қилиб, «Фарҳод ва Ширин» ҳамда «Лайли ва Мажнун» достонларининг соддалаштирилган насрий нусхаларини тайёрлаган ва ўз ҳисобидан нашр этган. 1910—14 й.ларда мадрасадоши Сидқий Хондайлиқий билан ҳамкорликда «Армуғони Хислат», «Ҳидояи Хислат», «Савғоти Хислат», «Туҳфаи Хислат» каби баёзларини нашр эттирган. Бу баёзларда шоирнинг 100 дан зиёд лирик шеърлари эълон қилинган. Х.нинг лирик шеърларида Бобур, Машраб ва, айниқса, Навоий ижодининг таъсири кучли. Бу таъсир унинг «Найларам боғу чаман сайрини жонон бўлмаса», «Қандоқ қилай», «Эй нигорим», «Иқлими девона қилган бир пари савдосидур», «Ўлдим асиринг, эй ёр», «Эй хублар сароси», «Оразингму ё гули раъномидур», «Эй париваш» сингари ғазалларининг бадиий қурилмасида ҳам, ғоявий йўналишида ҳам яққол кўринади. Х.нинг дунёвий ғоялар билан йўғрилган бир қанча ғазаллари Мулла Тўйчи Тошмуҳамедов ва Ҳамроқул қори каби машҳур ҳофизлар томонидан ижро этиб келинган.
X. 1917 й.дан кейин ҳам бадиий ижод билан шуғулланиб, замонавий мавзуларда ғазал ва мухаммаслар яратган. Аммо Совет давлатининг жадид шоирларга нисбатан совуқ муносабати туфайли у ёшликда эгаллаган ҳунари — дурадгорликни давом эттириб, 1940 й.га қадар иморатсозлик ишлари билан кўпроқ машғул бўлган.
Х.нинг адабий меросида таржима асарлар катта ўрин эгаллайди. У Низомийнинг «Лайли ва Мажнун» достони, Фирдавсийнинг «Шоҳнома» достони асосида насрлаштирилган «Барзуйи шер», «Паҳлавони Аҳмад», Убайд Зоконийнинг «Мушук ва сичқон» асарларини форс тилидан таржима қилган, араб ва форс мумтоз адабиётларидаги болаларбоп ривоятлар ва масалларни шеърий таржима қилиб, «Нон ва ҳалво» деган мажмуа тузган. Тошкент ш.даги кўчалардан бири X. номи билан аталади.
Ас: Ғазаллар, Т., 1971.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.