Xitoy

Xitoy XITOY, Xitoy Xalq Respublikasi (xitoyça Çjanxua jenmin gunxego), XXR — Markaziy va Şarqiy Osiyoda joylaşgan davlat. Dunyoda aholisi eng kup va maydoni jihatidan eng yirik davlatlardan biri. Şarqda Tinç okeanning Sariq, Şarkay Xitoy va Jan. Xitoy dengizlari bilan öralgan. Mayd. 9,6 mln. km2. Aholisi 1 mlrd. 292 mln. 750 ming kişi (2003). Poytaxti — Pekin ş. Ma'muriy jihatdan 23 provinsiya (Xitoy Taypeyi ham şu hisobga kiradi), 5 muxtor rn va markazga böysinuvçi 4 şahar (Pekin, Şanxay, Tyanszin, Çunsin)ga bölinadi.

Davlat tuzumi. X. — xalq respublikasi. Amaldagi konstitutsiyasi 1988 y. 4 dek.da qabul qilingan; 1988, 1993, 1999 y.larda ayrim tuzatişlar kiritilgan. Konstitutsiyaga köra, Xalq vakillari Umumxitoy majlisi (XVUM) davlat hokimiyatining oliy organi. XVUM davlat boşliği — XXR raisi (2003 y.dan Xu Szintao) va uning örinbosarlarini saylaydi. Krnun çiqaruvçi hokimiyatni XVUM amalga oşiradi. XVUM provinsiya, muxtor rn, markazga böysunuvçi şaharlar va qurolli kuçlar tomonidan saylanadigan deputatlardan iborat. XVUMning doimiy işlovçi organi Doimiy qömitadir. XVUM vakolat muddati 5 y. Ijroiya hokimiyatni Davlat kengaşi (hukumat) amalga oşiradi. U XVUM va uning doimiy qömitasi oldida hisob berib turadi. Davlat kengaşining vakolat muddati 5 y.

Tabiati. XXR, asosan, mö'tadil va subtropik mintaqalarda (jan. qismida kiçikroq hudud tropik mintaqada) joylaşgan. Tabiati jihatidan Şarqiy Osiyoda joylaşgan şarqiy va Markaziy Osiyoda joylaşgan ğarbiy qismlarga bölingan. Mamlakatning şarqi dengiz böyi pasttekisliklari, past va örtaça balandlikdagi toğlar bilan band. X.ning ğarbi esa baland toğlik, kata tizmalar, keng yassitoğlik va botiqlardan iborat. X. qirğoq çiziğining uz. 15 ming km çamasida. Kiçik qöltiq va buxta kup. Yirik ya.o.lari: Şandun va Lyaodun.

X. — murakkab orografiyaga ega bölgan toğli ölka. Mamlakatning jan.ğarbida Tibet toğligi, undan şim.roqsa Markaziy Osiyo tekisliklari va yassitoğliklar mintaqalari va atrofi toğlar bilan öralgan Şarqiy Xitoy pasttekisliklari yaqqol ajralib turadi. Tibet toğligi X.ning eng baland qismidir (örtaça bal. 4500 m ga yaqin).

Markaziy Osiyo tekisliklari va yassitoğliklari ğarbda bir-biridan Şarkiy Tyaninan toğlari bilan ajralgan Haşqar tekisligi va Junğariya tekisligşş öz içiga oladi. Ularga jan.şarqdan Turfon soyligi (tubi dengiz sathidan 154 m past) tutaşgan. Şarqroqda esa Gaşun Gobisi, Alaşan va Ordos plato va tekisliklari, ular orasida Beyşan, Alaşan va Inşan toğlari joylaşgan. Şarqiy Xitoy pasttekisliklari, asosan, Sariq dengiz sohili böylab şim.dan jan.ga çözilgan va tog tizmalari bilan öralgan.

X.da foydali qazilmalardan toşkömir va yonuvçi slanets, neft, temir va marganets rudalari, boksit, qalay, volfram, simob, mis va polimetall rudalari, oltin, toştuz konlari bor.

X. iqlimi ğarbda kontinental, şarkda, asosan, mussonli. Mavsumlar davomida havo trasining farqi katta. Yanv. ning örtaça trasi Xarbinda —20,4°, Pekinda —4,6°, iyulniki xuddi şu joylarda 23° va 26°. Yillik yoğin Şarqiy X.da 500—2000 mm (köp qismi yozda yoğadi). Ğarb va şim.ğarbga tomon ikdimning kontinentalligi ortib boradi. Yoz issiq (Turfon botiğida iyulning örtaça trasi 34°), kiş sovuq. Yanv.ning örtaça trasi X. şim.da (Xaylar) — 28°, ğarbida (Urumçi) — 14,9°. Yillik yogin 250 mm dan kam, Qaşqar tekisligi va Saydamda 50 mm dan kam. Tibet toğligida kiş juda sovuq, yozi esa salqin. Gartokda (Hind daryosining yuqori qismi) yanv.ning örtaça trasi — 11,8°, iyulniki 11,8°. Traning sutka davomidagi farqi katta. Kuçli şamollar esadi. X.ning baland toğlarida muzliklar bor, lekin yoğin kamligidan ularning maydoni katta emas (100 ming km2 çamasida).

Tuproqlari X.ning şarkiy qismida çimli podzol, qönğirörmon, sariqjigarrang, sariq va har xil qizil tuprokdar, dare vodiylarida esa allyuvial tuprokdar tarqalgan. Dengiz sohidlarida şörlangan tuprokdar uçraydi. X. ğarbiy qismining tuproği çölga xos kaştan, qönğir, sur tusli qönğir tuproklar, toğ oldi tekisliklari va toğlarda böz, toğkaştan va toğötloq, Tibet toğligida esa sovuq çölga xos tuprokdar.

X.da daryo köp. Mamlakat şarqidagi daryolar sersuv va ularda kema qatnaydi. Yiriklari — Yanszi, Xuanxe, Sungari, Çjutszyan. Mekong, Saluin, Braxmaputra daryolarining bir qismi ham X.dan oqib ötadi. X. ğarbida daryolar kamsuvli, ayrimlari yozda qurib qoladi. Ularning yiriklari — Yorkend va Oqsuv. Köl köp; asosiylari — Kukunor, Duntinxu, Poyanxu.

X.ning şarqiy qismida juda xilmaxil (25 mingdan ziyod) ösimlik turi mavjud. U yerda aholi qadimdan ziç yaşaganligidan örmon, asosan, toğli yerlarda qolgan. Pasttekisliklarning hammasi ekinzor va boğ. Yanszi daryosi quyi oqimidan jan.da doim yaşil subtropik, eng jan.da tropik örmon va mangra çakalakzorlari mavjud. X.ning ğarbiy qismida yuksak ösimliklarning turi 5 mingdan oşadi. Xingan toglari etagidagi daştlarda boşokdi ötlar, Tibet toğligidagi çöllarda öt va butalar ösadi. Toğ vodiylari subalp ötlokdari va örmonli daştdan iborat.

Hayvonot dunyosi boy va xilmaxil. Umurtqalilarning 3500 turi (şundan 400 turga yaqini sut emizuvçilar) va quşlarning 1000 dan ziyod turi bor. X.ning jan. va jan.ğarbida tropik mintaqaga xos hayvonlardan har xil maymunlar, lemur, lori, karkidon, tapir, yölbars; şarqida uçqir, mangust, qoplon va h.k. uçraydi. X.ning şim. şarkida Sibir tayga faunasiga xos hayvonlar, çöllarda ot, kulon, jayran, ikki urkaçli tuya, yumronqoziq, daşt va toğ daştida kiyik, qumsiçqon, yovvoyi quy, eçki, turli yirtqiç va sudralib yuruvçilar yaşaydi. Bir neça körikxona bor.

Aholisi. X. — kup millatli davlat. Jami aholining 95% i xitoylar; qolgan qismi turli til guruhi va oilalariga mansub bölgan 56 xalqsan iborat. Xitoylarning kupi mamlakatning şarkiy qismida yaşaydi. Xueylar (7 mln.ga yaqin) ham xitoy tilida suzlaşadi. X.ning şim.ğarbida turkiy tillar guruhiga mansub xalkdar — uyğurlar, qozoqlar, qirğizlar, salorlar va b., şim. va şim. şarqidagi daşt va çala çöllarda mongol guruhiga kiruvçi xalkdardan mongollar, dunsyanlar, tular, şim.şarqida tungus manjur xalqlari, ğarbi (Tibet) va jan. ğarbida tibetbirma xalklari, jan.da tai tillarida sözlaşuvçi xalqlar va b. yaşaydi. Sinszyanning jan.ğarbida pomir tojiklari xam bor.

Dindor xitoylar buddizm (şim. tarmoği), daosizm va konfutsiyçilikka e'tiqod qiladi. Tibetlar va mongollarning dini — buddizmlamaizm. Xueylar va turkiy guruhga kiruvçi xalkdarning kupçiligi islom dinining sunna mazhabiga e'tiqod qiladi (pomir tojiklari ismoiliya mazhabida). Rasmiy til — xitoy tili. Yirik şaharlari: Şanxay, Pekin, Tyanszin, Lyuyda, Uxan, Çunsin va b.

Tarixi. Şimoliy X. hududida ilk ibtidoiy madaniyat qoldiqlari, Pekin yaqinida ilk paleolit davri manzilgohdaridan toşga aylangan sinantrop qoldiqlari topilgan. X.da urta paleolit davriga mansub Xetao (Ordos) madaniyati, sunggi neolit davriga mansub Yanşao va Lunşan madaniyatlari, ayniqsa, maşhur. Yanşao madaniyatida (taxm. mil. av. 3ming yillik urtalaridan 2ming yillik örtalarigaça) odamlar ovçilik va baliq ovlaş bilan birga dehqonçilik va çorvaçilik bilan ham şuğullanganlar. X.da ibtidoiy jamoa tuzumi jez davrigaça davom etgan.

Sunggi 20 y. içida Taklamakon çuli atrofida 5—6 ming yillik tarixga ega bulgan jasadlar, mato bölaklari, sopol idiş va b. topilganligi X.ning ğarbiy hududida ham nihoyatda qad. madaniyat bölganligidan dalolat beradi.

Mil. av. 1766—1122 y. Xuanxe daryosining örta oqimlarida dastavval Şang, keyinçalik In deb nomlangan (ŞangIn davri) ilk davlat tuzumi taşkil topgan. In davlati uzoq yillar davomida qöşni qabilalar bilan uruş olib borganligi tufayli mil. av. 11-a.ga kelib uning hududi birmunça kengaydi.

In davrida madaniyat rivojlandi, Oy kalendarining belgilari, yozuv — hoz. xitoy iyeroglif yozuvining ibtidosi paydo böldi. Şu davrda In davlatining ğarb tomonida Çjou deb nomlangan qabila kuçayib, öz davlatini taşkil qildi (mil. av. 1122—256) va In davlatini bosib oldi. Çjou davlati ğarbiy Çjou (mil. av. 1122—771) va Şarqiy Çjou (mil. av. 770—256) kabi 2 qismga bölingan. Uşbu davrda quldorlik yanada rivojlandi. Çjou qabilasi bosib olgan katta hudud dastlabki Çjou vanlari tomonidan öz qarindoşlari, yaqinlari va laşkarboşilariga bölib berildi. Şu sababli keyinçalik bu hududlarda bir-biri bilan kuraş olib borgan bir qança podşoliklar paydo böldi. Kuraş davomida ayrim yirik podşoliklar vujudga keldi. Bu podşoliklar Çjou vanlarining hokimiyatini tan olmay qöydi. Şundan keyin ular örtasida ikki yarim asr davomida uruşlar yuz berdi.

Bu davr kuraşuvçi yoki uruşuvçi davlatlar davri (Çjango davri — mil. av. 475—221) deb nomlandi. Mazkur davrda uruş Sin, Çin, Çu, Xan, Çjao, Vey, Yan kabi 7 davlat orasida yuz berdi. Çjango davrida temir i.ç., undan kurol yasaş tez rivojlandi. Bu hol dehqonçilik taraqkiyotiga ta'sir körsatdi. Hunarmandçilik ixtisoslaşa boşladi, savdosotiq taraqqiy etdi, şaharlar qurildi va u devorlar bilan öraldi. Yerga xususiy egalik paydo böldi. Sinfiy qaramaqarşilik va turli podşoliklar örtasida avj olgan siyosiy kuraş mafkurada ham öz aksini topdi. Mil. av. 6—3-a.larda konfutsiyçilik, daosizm, moizm (faylasuf Motszi ta'limoti) va b. falsafiy oqimlar şakllandi. Çjango davrida podşoliklar örtasida olib borilgan uruşlar Sin podşoligining ğalabasi bilan tugallandi. Natijada X.da birinçi markazlaşgan Sin imperiyasi (mil. av. 221—207) barpo

etildi. Imperiyaning asosçisi va birinçi imperatori Sin Şixuandi mamlakatni birlaştiriş va mustahkamlaşga qaratilgan qator islohotlar ötkazdi. Uning davrida xunlarga qarşi mudofaa devorini quriş maqsadida şim.dagi podşoliklar devorlari birlaştirilib, Buyuk Xitoy devori barpo etildi. Oğir zulmga javoban xalq ğalayonlari kötarilib, mil. av. 206 y.da Sin imperiyasi tugatiddi. Lyu Ban (Gao szu) yangi sulola va imperiya — Birinçi Xan imperiyasiga (mil. av. 206—mil. 25 ylar) asos soldi. Xan imperiyasi davrida yirik savdo markazlari (Loyan, Çendu, Xandan, Linszi) paydo böldi, tovarpul munosabatlari, içki va taşqi savdo rivojlandi. Şarqiy Turkiston orqali ğarbga — Örta Osiyo va Yakin Şarq mamlakatlariga boradigan savdo yöli rivojlantiridsi (q. Buyuk ipak yöli). Bu davrda quldorlikning eng yuqori darajaga kötarilişi Ğarbiy Xan imperiyasida ijtimoiy ziddiyatlarning avj olişiga sabab böldi. Dehqon, askar va qullarning qözğolonlari ommaviy tuye oldi (bu qözğolonlar tarixga «qizil qoşlar» va «yaşil örmon odamlari» qözğoloni nomi bilan kirgan). 25 y. qözğolonçilar poytaxt Çan'anni egallagandan söng Ğarbiy Xan imperiyasi tugatildi. Zamindor zodagonlar qözğolonçilarga qarşi kuraş mobaynida Lyu Syu boşçiligida Sönggi (Ikkinçi yoki Şarqiy Xan) imperiya (25—220) ga asos soldilar. 27 y. «qizil qoşlar» qözğoloni bostirilgan bölsada, Lyu Syu faqat 37 y.ga kelibgina mamlakatni birlaştirişga muvaffaq böldi. 184—204 y.lardagi dehqonlar qözğolonlaridan söng imperiya inqirozga uçradi. Şundan keyingi uç yarim asr davomida X. mayda podşoliklarga böliniş holatida böldi. 220 y.ga kelib Sango nomini olgan uç davlat — Uç podşolik [Vey (220-265), Şu (221-263), U (222-280)] paydo böldi. 265 y. Uç podşolik davri tugab, mamlakat Ğarbiy Szin sulolasi hukmronligi ostida birlaşdi (265— 316). Lekin 316 y. köçmançi xalqlar Szin imperiyasini tormor qilib butun Şimoliy X.ni bosib oldi. Natijada Şim. X.da turli davrlarda 16 ta noxitoy podşoliklari hukm surdi. X. zodagonlarining köp qismi şim.da Jan. X.ga köçib ötib, Şarqiy Szin sulolasi (317—420)ni barpo etdilar. Noxitoy podşoliklar örtasida 100 y.dan ortiq davom etgan özaro uruşlar natijasida Toba Vey (Şim. Vey) davlati (386—534) ğolib çiqib, butun Şimoliy X.ni öz qöl ostida birlaştirdi.

4—6-a.larda budda yer egaligi rivojlandi. Buddizm X.ga mil. 1-a.da Hindistondan Ğarbiy va Şarqiy Turkiston orqali kirib kelgan. 420—581 y.larda Jan. va Şim. sulolalar (Nanbey çao) xukmronlik qilgan. Bu davrda mamlakatning jan.da Sun (420—479), Çi (479-502), Lyang (502-557), Çen (557— 589), şim.da Şimoliy Vey (386-534), Şarqiy Vey (534-550). Şim. Çi (550- 577), Ğarbiy Vey (535-557), Şim. Çjou (550-581) kabi davlatlar paydo böldi. Jan.dagi davlatlar xitoylar tomonidan, şim.dagi davlatlar esa xitoy bölmagan xalqlar tomonidan taşkil etildi. 581 y.da X.dagi mayda davlatlarni birlaştiriş asosida Suy sulolasi (581— 618), 618 y.da Tan sulolasi (618—907) hokimiyat tepasiga keldi. Ayrim ma'lumotlarga kura, etnik jihatdan Tan sulolasi turklarga aloqador bölganligi sababli dastlabki mazkur sulola turklar tomonidan qöllabquvvatlandi. 7-a. oxirida Tan imperiyasi harbiy jihatdan yuksaldi, boskinçilik uruşlari olib bordi. 630 y. Şarqiy Turk xoqonligi, 657 y. Ğarbiy turk xoqonligiga zarba berilişi natijasida Şarqiy Turkistondagi davlatlar 100 yilga yaqin X.ga qaram bölib qoldi. 751 y. Tan armiyasi Talas jangiş arablar tomonidan mağlubiyatga uçragaç, imperiya ğarbga qilmoqçi bölgan yurişdan voz keçişga majbur böldi. Uyğur xoqonligi davri (745—840)da esa uning ta'siri ostiga tuşib qoldi.

8-a. örtalaridan markaziy hokimiyat bilan çekka viloyat hokimlari örtasida kuraş kuçaydi, 874—901 y.lardagi dehqonlar qözğolonlari natijasida Tan imperiyasi inqirozga yuz tutdi. Söngra tarixda turli tödalar kuraşi va mamlakatning mayda hokimliklarga bölinib ketişi bilan maşhur bölgan U day şigo («Beş sulola 10 ta hokimlik», 907—960) deb nom olgan davr boşlandi. 960 y. sarkarda Çjao Kuanin sönggi Çjou (951— 960) sulolasini ağdarib taşlab Sun imperiyasi (960—1279)ga asos soldi. Bu imperiya davrida X. hududi şimda Buyuk Xitoy devoridan, ğarbda Xuanxe daryosining yuqori qismidan, jan.da Vyetnam çegarasidan nariga ötmadi. Şim. va şim.şarkda X. hududining talay kismini Lyao kidanlar davlati, SiSya tangutlar davlati bosib oldi. Sun imperiyasi bu davlatlarga kumuş va şoyi bilan xiroj tölab turdi.

X.ga bostirib kirgan çjurçjenlar 1125 y. Lyao imperiyasini tormor etib, çegaralari Xuanxe daryosi böylab ötadigan Szin davlatini barpo etdilar. 1141 y. Sun imperiyasi Szin davlatining vassaliga aylandi.

13-a.ning 1ön yilligida möğullar X.ni istilo kilişga kirişib, 1279 y.da uning barça xududini bosib oldilar. Xitoy va Tibet xalkdari möğullarning Yuan sulolasi hukmronligi (1271— 1368; X.da 1280 y.dan) ostida yaşadi. Xitoy xalqining möğul boskinçilariga qarşi olib borgan köp yillik kuraşi 14-a. örtalarida Min sulolasi (1368— 1644)ning vujudga kelişi bilan yakunlandi.

16-a.da X.da yevropaliklar paydo böldi. 1557 y. Portugaliya X.ning Aomin xududini «ijara»ga oldi. Sinfiy qaramaqarşilik, hukmron guruhlarning içki kuraşlari, Manjuriyaning jan. da yaşovçi çjurçjen kabilalari (17-a. boşlaridan manjurlar)ning hujumlari natijasida 17-a. boşida Min imperiyasi çuqur inqirozga yuz tutdi. 1628—45 y.lardagi dehqonlar uruşi natijasida Min sulolasi barxam topdi. X.ni manjur bosqinçilari bosib oldi. Hokimiyat manjurlarning Sin sulolasi (1644—1911) kuliga ötdi. Sin imperiyasi boskinçilik siyosatini olib borib, Içki Möğuliston (1636), Junğariya xonligi (1757), Şarqiy Turkiston (1760), Tibet (18-a. oxiri) hisobiga öz xududini ança kengaytirdi. Şarqiy Turkistondagi Yorkend va Junğoriya xonliklari yöq qilindi. Şarqiy Turkiston Sinszyan — «Yangi çegara» nomi bilan Sin imperiyasiga kuşib olindi. Sin imperiyasida dehqonlarning antimanjur qözğolonlari avj oldi.

17—18-a.larda Sin imperiyasi bilan rasmiy munosabatlar urnatişda muvaffakiyatga erişa olmagan ğarb davlatlari, birinçi navbatda, Buyuk Britaniya 18-a. oxirlaridan X.ga tazyiq ötkaza boşladi. Ingliz savdogarlari X.ga köplab afyun keltira boşladilar. 1839 y.ga kelib inglizxitoy munosabatlari keskinlaşdi va 1840—42 y.larda Angliya bilan Xitoy örtasida birinçi «afyun» uruşi bölib ötdi. Natijada inglizlar X.da bir qator imtiyozlarni qölga kiritdilar. 1842 y. Nankin şartnomasiga köra, X. Angliya savdosi uçun 5 ta portini oçişga, Syangan (Gonkong) o.ni Angliyaga berişga, tovon tölaş, savdo imtiyozlari va b. berişga majbur böldi. 18-a. oxirlaridan Sin imperiyasi inqirozga yuz tutdi. Sinfiy va milliy ziddiyatlar kuçaydi. 1844 y. X. AQŞ hamda Fransiyaga ham şunday imtiyozlar beradigan şartnomalarni imzolaşga majbur böldi. X. yarim mustamlaka mamlakatga aylana boşladi. Ayni vaqtda X.ning turli viloyatlarida xalq ommasining manjurlar zulmiga qarşi qözgolonlari avj oldi. 1850 y. taypinlarning liniy mazhabi manjurlar zulmiga qarşi qözğolon kötardi (q. Taypin qözyuloni). Mazkur qözğolondan keyin Şarqiy Turkistonda ham umumiy xalqqözgoloni yuz berdi. Natijada uşbu mamlakat 14 y. davomida mustaqil böldi.

1856 y. Angliya, söngra Fransiya X.dagi mavqelarini yanada mustahkamlaş maqsadida X.ga qarşi yangi uruş oçdilar (ikkinçi «afyun» uruşi). Ular 1858 y. şim.dagi Dagu fortlarini egallab, Tyanszin va Pekinga jiddiy xavf sodsilar. Sin hukumati taslim böldi. 1860 y. AngliyaFransiya ekspeditsiyasi Pekinni işrol qidsi. 1860 y.gi Pekin şartnomalariga köra, X. Angliya bilan Fransiyaga katta tovon tölaşga, Buyuk Britaniyaga Szyulun (Koulun) o.ning bir qismini berişga, çet el savdosi uçun Tyanszinni oçib qöyiş va b. şartlarga rozi böldi.

1860-y.lardan Angliya, Fransiya va AQŞ Sin hukumatiga taypinlarga qarşi kuraşda yordam bera boşladi. «Afyun» uruşlari va taypinlar qözğolonining bostirilişi natijasia Angliya, AQŞ va Fransiya X.dagi mavqelarini mustahkamlab oldi. 1884— 85 ylardagi X.Fransiya uruşida X. yengiddi. Öşa yillari X.ning Yaponiya bilan munosabatlari yomonlaşdi. Yaponiya 1874 y.da Tayvanni bosib olişga urindi. 1879 y.da Ryukyu o.larini egalladi. 1894 y. esa YaponiyaX. uruşi boşlandi. X. bu uruşda yengildi. Uruş natijasida şu davrgaça X. qöl ostida bölgan Koreya mustaqillikka erişdi, Tayvan o. va Penxuledao olari Yaponiyaga berildi. Germaniya, Fransiya, Bugok Britaniya, Yaponiya va Çor Rossiyasi X.ning bir qança hududini «ijara»ga oldilar va X.da öz ta'sir doiralarini barpo etdilar. X.ning boşqa davlatlar tomonidan bosib olinişi va Sin hukmdorlarining taslimçilik siyosati X.da katta norozilikka sabab böldi. 1894 y. X.da Sun Yatsen boşçiligida inqilobiy demokratik harakat maydonga keldi. 1899 y. yirik antiimperialistik Ixetuan qözğoloni bölib ötdi. Imperialistik davlatlar (Buyuk Britaniya, Germaniya, Avstriya-Vengriya, Fransiya, Yaponiya, AQŞ, Rossiya, Italiya) X.ga karşi intervensiya boşlab, 1900 y. avg.da Pekinni işğol qildilar. 1901 y. 7 sent.da çet davlatlar bilan X. örtasida «Yakunlovçi bayonnoma» imzolanib, Sin imperiyasi yarim mustamlakaga aylantirildi. 20-a. boşida X. yarim mustamlaka mamlakat namunasi edi. 1905 y. Sun Yatsen Yaponiyada Tunmenxoy inqilobiy partiyasini tuzdi. 1910 y.ga kelib şahar va kişloqlarda qözğolonlar yangidan avj oddi. X.da t.y. qurilişini çet el monopoliyalariga topşirilişiga qarşi 1911 y. sent.da Siçuanda boşlangan harakat hukumatga qarşi qözğolonga qöşilib ketdi. Bu qözğolonlar Sinxay inqilobining boşlanişiga sabab böldi.

1911 y. dek. da Sun Yatsen 16 y.lik emigratsiyadan qaytib keddi. 1912 y. 1 yanv.da X. rasman respublika deb e'lon qilindi. 1912 y. 12 fev.da Sin sulolasi ağdarilib, monarxiya bekor qilindi. Inqilobiy viloyatlar vakillarining Nankindagi majlisida Sun Yatsen X. respublikasining muvaqqat prezidenti qilib saylandi. Ammo şim.dagi xitoy pomeşçiklari va harbi{| doiralari Yuan Şikay boşçiligida inqilobiy jan.ga qarşi harbiy harakatlarni boşladi.

1912 y. 25 avg.da Sun Yatsen tarafdorlari Gomindan partiyasini tuzdilar. X.da Şimoliy X. va Janubiy X. hukumatlari paydo böldi.

1-jahon uruşi (1914—18) davrida Yaponiya X.ga nisbatan öz ekspansiyasini kuçaytirdi. Pekinning Antanta davlatlari bilan boğlangan militaristik hukumati 1917 y. avg.da Germaniyaga qarşi uruş e'lon kildi. Janubiy X. hukumatini 1917 y. sent.dan 1919 y.gaça Sun Yatsen boşqardi.

X.dagi inqilobiy harakatning rivojlanişida xitoy xalqining 1919 y. may—iyun oylaridagi mustamlakaçilarga qarşi çiqişlari («Törtinçi may» harakati) muhim bosqiç böldi. 1921 y. iyulda Şanxayda Xitoy Kommunistik partiyasi (XKP)ning 1ta'sis syezdi bölib ötdi. Sun Yatsen XKP va işçidehqon harakati bilan yaqinlaşiş yölini tanladi. 1923 y. fev. dan Sun Yatsen yana Guançjouda Janubiy X. hukumatini boşqardi va Milliy inqilobiy armiya (MIA)ni tuzdi.

1924 y. kuzda inglizlar Xitoy muxolifatçi kuçlar bilan birgalikda Sun Yatsen hukumatini ağdarib taşlamoqçi böldilar, lekin MIA va işçi otryadlari bu harakatni bostirdilar.

1925—27 y.larda X.da kommunistlar rahbarligida inqilob böldi. 1925 y. 1 iyulda Guançjou hukumati özini Milliy hukumat deb e'lon qildi. 1925— 26 y.larda MIA Guansi, Guyçjou provinsiyalari va Xunan provinsiyasining jan. qismida inqilobiy hokimiyat örnatdi. Şundan keyin kommunistlar bilan gomindançilar örtasida hokimiyat uçun kuraş boşlandi. Kommunistlar sovet hukumati, Çan Kayşi boşçiligidagi gomindançilar AQŞ yordamiga suyandi. Sovet hukumati yordamidan töla foydalaniş maqsadida kommunistlar öz bazalarini şim.ga köçirişni lozim topdi. Şu bois 1926 y. iyulda MIA şim. ga yuriş boşladi. 1927 y. martda XKP rahbarligida qözğolon kötargan Şanxay işçilari şaharni ozod qildilar. Tez orada Nankin ham ozod etildi. Gomindanning öng qanoti MIA Boş qömondoni Çan Kayşi boşçiligida 1927 y. 12 apr. da Şanxay va Nankinda, söngra Guançjouda töntariş qiddi. 1927 y. 18 apr. da Nankinda aksilinqilobiy «Milliy hukumat» tuzildi. 1927 y. iyulda Uxanda ham aksilinqilobiy töntariş ötkazildi. Köp ötmay çap qanot gomindançilar ham ularga taslim böldi. XKP qonundan taşqari deb e'lon qilindi.

Xitoy milliy inqilobi mağlubiyatdan söng gomindan reaksion diktaturasi qaror topdi.

X.ning köp qismida gomindan hukmronligiga qaramasdan ayrim qişloq rnlarida XKP rahbarligida X. Qizil armiyasi otryadlari, öşa davrda sovetlar deb ataluvçi inkilobiy demokratik hokimiyat öçokdari (asosan, Jan. va Markaziy X.da) tuzildi, demokratik tadbirlar amalga oşiriddi. 1931 y. noyab.da Juyszin ş. (Szyansi provinsiyasi)da X. soveta rnlari vakillarining 1Umumxitoy syezdi bölib, u Xitoy Sovet Respublikasi (XSR)ning MIK va Muvaqqat markaziy hukumatini sayladi, XSR konstitutsiyasi loyihasini qabul qiddi. 1930—33 y.larda X. Kizil Armiyasi gomindan qöşinlarining 4 yirik yurişini qaytardi.

1931 y. oxirida yapon qöşinlari Şim.Şarqiy X.ni işğol qilib, 1932 y.da Mançjou Go qöğirçoq hukumatini tuzdi. 1933 y. yapon qöşinlari deyarli qarşiliksiz Jexe provinsiyasini bosib oldi. 1933—34 y.larda Çan Kayşi X. sovet rnlariga qarşi 5yirik yuriş kildi. X. Qizil Armiyasi (XKP MK bilan birga) Markaziy X.ni taşlab şim. ğarbga köçib ötişga majbur böldi (1934 y. okt. — 1936 y. noyab.) va Şensi hamda Gansu provinsiyalari çegarasiga çiqdi. 1936 y. Yaponiya agressiyasi xavfining kuçayişi va keng xalq ommasining noroziligi gomindan rahbarlarini X. Qizil Armiyasiga qarşi kuraşni töxtatişga majbur etdi.

1937 y. iyulda Yaponiya butun X.ni bosib oliş rejasini amalga oşirişga kirişdi. Uruşning birinçi oylaridayoq yaponlar X.ning katta qismini, jumladan, Beypin (Pekin), Tyanszin, Şanxay va b. şaharlarini bosib oldi. Xitoy xalkining yapon bosqinçilariga qarşi ozodlik uruşi (1937—45) boşlandi. Xalqning tazyiqi ostida gomindan rahbarlari 1937 y. 23 sent.da XKP bilan gomindan örtasida hamkorlik örnatilganligini ma'lum qildi. Yapon qöşinlari 1937 y. iyuldan 1938 y. okt. gaça Şimoliy X.ning barça hududini, Markaziy X.ning bir qismini, şuningdek, Janubiy X.ning muhim dengiz böyi rnlarini bosib oldi. XKP yaponlar bosib olgan rnlarda partizanlik harakatini keng avj oldirdi.

Sovet Armiyasi ötkazgan Manjuriya strategik operatsiyasi (1945) natijasida Şim.Şarqiy X. va Içki Mongoliya yapon militaristlaridan ozod etildi. 1945 y. 2 sent.da Yaponiya sözsiz taslim böldi. 1945 y. 13 okt .da Çan Kayşi hukumati qöşinlari ozod kilingan hududlarga hujum boşladi. Gomindan hukumati va XKP harbiy harakatlarni töxtatişga kelişgan (1946 y. 10 yanv.) bölsa ham 1946 y. iyulda Çan Kayşi tarafdorlari butun mamlakat miqyosida fuqarolar uruşini yana boşlab yubordi. AKŞ çankayşiçilarga har tomonlama yordam körsata boşladi. Biroq X. Xalq ozodlik armiyasi gomindançilarga karşi muvaffakiyatli janglar olib borib, 1948—49 y. yanv. butun Şim.Şarqiy X., Şimoliy X.ni, Şim.Ğarbiy X.ning köp qismini, Markaziy X.ning Yanszi daryosigaça bölgan yerlarini ozod kildi. 1949 y. kuzga kelib X. Xalq ozodlik armiyasi hujumni davom ettirdi va Şim.Ğarbiy X. va Markaziy X.ni, Jan. va Jan.Ğarbiy X.ning katta qismini ozod qildi. Çan Kayşi tödasi esa Tayvanga qoçdi. 1949 y. 1 okt.da Pekinda Xitoy Xalq Respublikasi (XXR) tuzilganligi e'lon qilindi. Şarqiy Turkiston, Içki Mongoliya va Tibet ham uşbu respublikaga kiritiddi.

XXR tuzilgaç, davlatni boşqarişni öz zimmasiga olgan Mao Szedun boşçiligidagi X. rahbariyati va XKP XXRning boş yöli — mamlakatda sotsialistik jamiyat quriş ekanligini e'lon qildi va xususiy mulkni davlat mulkiga aylantiriş, q.x.ni jamoalaştiriş, sotsializmning sovet modeli negizini yaratiş yölini tanladi. 1951 y. X. hududini gomindançilardan ozod etiş (Tayvan va Penxuledaodan taşqari) tugallandi. 1952 y. XXR hukumati joylarda xalq hokimiyati organlarini tuziş, gomindançilarni yöqotiş, yirik kapitalni musodara qiliş böyiça katta işlarni amalga oşirdi. 1953 y. agrar islohotlar ötkazildi. 300 mln.ga yakin yersiz va kam yerli dehqonlar va ularning oilalariga sobiq zamindorlar yerlari bölib berildi. 1953—54 y.larda mahalliy va markaziy hokimiyat organlariga umumiy saylovlar böldi. 1954 y. sent. da Umumxitoy xalq vakillari majlisining 1sessiyasi bölib, XXR konstitutsiyasi qabul qilindi.

50-y.larning 2-yarmida Mao Szedun boşçiligidagi XXR rahbarlari 1958— 60 y.larda «katta sakraş» (beş yil mobaynida sanoat i.ç.ini 6,5 marta, q.x. işlab çiqarişini 2,5 marta köpaytiriş) yölini tutdilar. Barça q.x. kooperativlari «xalq kommunalari»ga aylantirildi.

1966—76 y.larda «madaniy inkilob» amalga oşirildi. Mao Szedun şaxsiga siğiniş avj oldi. Xavfsizlik organlari va armiya iştirokida, şuningdek, siyosiy jihatdan çiniqmagan öquvçi yoşlar va talabalardan tuzilgan xunveybinlar («qizil qöriqçilar») hamda szaofanlar («ğalayonçilar») otryadlari yordamida Mao Szedun körsatmasiga binoan minglarça mas'ul partiya va davlat xodimlari va ziyolilar işdan olinib, surgun qilindi yoki uy qamoğida sakdandi. Provinsiya va uyezdlarda partiya qömitalari va xalq tomonidan saylangan hokimiyat organlari amadda tarkatib yuboriddi va tepadan tayinlanadigan, armiya vakillari asosiy rol öynagan «inqilobiy qömitalar» bilan almaştirildi, xalq xöjaligidagi tanglik yanada çukurlaşdi. Xitoy KPning bu siyosati (keyinçalik X.da keskin tankidga uçragan) Mao Szedun vafoti (1976)dan keyin qayta körib çikildi. Bunda iqtisodiy islohotlar ötkaziş orqali 21-a. örtalariga kelib X.ni yuksak darajada rivojlangan davlatga aylantiriş vazifasi qöyildi. Korxonalarning xöjalik yuritiş faoliyatidagi mustaqilligi oşirildi, köp ukladli iktisodiyotga ruxsat berildi, xorijiy sarmoyalarni jalb qiliş maqsadida X.da «oçiq iqşsodiy rnlar» va «maxsus iktisodiy hududlar» taşkil etildi. 1990-y.larning boşlaridan Xitoy KP tomonidan amalga oşirilayotgan «sotsialistik bozor xöjaligi»ga ötiş şakllandi. X.ning Buyuk Britaniya bilan tuzgan bitimi (1989)ga muvofiq Syangan (Gonkong) X.ga ötdi va XXRning maxsus ma'muriy rni makrmini oldi. X. 1971 y.dan BMT a'zosi (1945 y. SanFransisko konferensiyasida BMT ustaviga gomindan hukumati vakili imzo çekkan. XXR tuzilgaç, uning BMT dagi örnini Tayvan noqonuniy ravişda egallab kelgan, XXR esa bu taşkilotda vakillikdan mahrum qilingan edi. 1971 y. 25 okt.da BMT ning Boş Assambleyasi XXRning qonuniy huquklarini tiklaş va BMT hamda uning barça organlaridan Tayvan vakillarini çiqariş töğrisida qaror qabul qildi). X. 1991 y. 27 dek.da ÖzR suverenitetini tan olgan va 1992 y. 2 yanv. da diplomatiya munosabatlari örnatgan. Milliy bayrami — 1 okt. — Respublika e'lon qilingan kun (1949).

Siyosiy partiya va taşkilotlari, X. xalq siyosiy maslahat kengaşi, kasaba uyuşmalari. X. Kommunistik partiyasi (XKP, 1921 y. tuzilgan; Boş kotibi Xu Szintao. 50,3 mln. a'zosi bor); Gomindan inqilobiy qömitasi, 1948 y. asos solingan; X. Demokratik ligasi, 1941 y. tuzilgan; X. Demokratik milliy quriliş assotsiatsiyasi, 1945 y. tuzilgan; X. Demokratiya taraqqiyotiga kömak beruvçi assotsiatsiya, 1945 y. taşkil etilgan; X. dexkrnişçilar demokratik partiyasi, 1947 y. asos solingan; Çjungo çjigun dan (X. adolatga intiliş partiyasi), 1925 y. tuzilgan; Szyusan syuye şe (3 sent. jamiyati), 1946 y. tuzilgan; Tayvan muxtoriyati demokratik ligasi, 1947 y. asos solingan; X. xalq siyosiy maslahat kengaşi; 1949 y. tuzilgan. Umumxitoy kasaba uyuşmalari federatsiyasi, 1925 y. tuzilgan.

Xujaligi. X. — industrialagrar mamlakat. 1949 y. xalq inqilobidan söng xalq xöjaligini tiklaşga kirişdi va dastlabki 5 y. içida yuksak natijalarga erigddi. Ammo undan keyingi 20 y.dan ortiq davr içida iqtisodiyoti nihoyatda qiyin ahvolga tuşib qoldi. 1978 y.da boşlangan iqtisodiy islohotlar mamlakat iqgisodiyotini rivojlaniş yöliga olib çiqsi. Iktisodiy ösiş sur'ati yiliga örta hisobda 8—10%, xususiy mulkçilikka asoslangan tarmoqlarda 30% ga oşdi. 1980-y.lar oxirida yalpi içki mahsulot hajmi 2 baravar köpaydi, aholini oziq-ovqat mahsulotlari bilan ta'minlaş muammosi hal böldi. 1990-y. lar oxirqsa yalpi içki mahsulotda sanoatning uluşi 49%, q.x.niki 19%, xizmat körsatiş tarmoğiniki 32%ni taşkil etdi.

Sanoatida köp tarmoqli maşinasozlik [stanoksozlik, q.x. va transport maşinasozligi, traktorsozlik, avtomobilsozlik (2003 y. 4 mln. 443 ming 700 dona avtomobil işlab çiqarildi), elektr energetikasi va b. sanoat jihozlari, elektron buyum va priborlar, şuningdek, velosiped, tikuv maşinalari, soat va b. işlab çiqariş], kimyo, qora metallurgiya muhim mavqega ega. Sanoatning asosiy tarmoqlaridan — töqimaçilik [ipgazlama (1996 y. 22,1 mlrd. metr), şoyi, jun gazlama i.ç.], oziqovkat sanoati rivojlangan. Issiqlik energetika bazasining asosi — kömir. U, asosan, X.ning şim. va şim.şarqida qazib olinadi (1993 y. 1149 mln. tonna). Neft mamlakatşim.ğarbi va şim.şarqida qazib olinadi (142 mln. tonna). X. şim.şarqida yonuvçi slanets konlari, Siçuan soyligi va Saydam tekisligida gaz konlari bor. Yiliga örtaça 1654 mlrd. kVtsoat elektr energiyasi hosil qilinadi (asosan, issiqlik elektr styalarida). Pölat (yiliga 86 mln. tonna), rangli metallar (alyuminiy, mis, rux, qörğoşin, qalay, surma) eritiladi. Sement (490 mln. tonna), mineral öğit (27 mln. tonna) işlab çiqariladi. Hunarmandçilik ham katta ahamiyatga ega [eng qad. tarmoqlari — yigiruvtöquv, keramika (çinni va fayans) va uyrözğor buyumlari i.ç.]. X. Badiiyhunarmandçilik buyumlari bilan ham maşhur.

Qişloq xöjaligining yetakçi tarmoği — dehqonçilik. Q.x.da foydalaniladigan yerning 93 mln. gektari (mamlakat hududining 10%) işlanadi, 49% suğoriladigan yerlar. Ekin maydonining 2/3 qismini şoli, bugdoy, batat, kartoşka egallaydi, 18% ga texnika ekinlari (paxta, soya, yer yonğoq, çoy, tamaki, jut, şakarqamiş, qand lavlagi va b.) ekiladi. Şuningdek, tariq, arpa, greçixa ham yetiştiriladi. X.ning jan.dagi dengiz sohillari va Siçuan soyligida şakarqamiş, şarqiy va markaziy rnlarida çoy östiriladi. Tung va lak daraxtlari ham östiriladi. Tropik, subtropik va mö'tadil mintaqalarda köp tarmoqli boğdorçilik (sitrus mevalar, ananas, banan, mango, olma, nok va h.k.) rivojlangan. Ayrim rnlarda tokçilik bilan şuğullaniladi. 1992 y. 443 mln. tonna ğalla, 5 mln. tonnaga yaqin paxta yetiştirildi.

Çorvaçilikda X.ning har bir yirik rni öziga xos yönalişga ega. Şarqiy X.da çöçqaçilik, parrandaçilik rivojlangan, iş hayvonlari köpaytiriladi. Içki Mongoliya, SinszyanUyğur muxtor rnining şim. qismi va Tibetda yaylov çorvaçiligi (qöyçilik, qoramolçilik, yilqiçilik) asosiy örinda. 1996 y. 109 mln. qoramol, 452 mln. çöçqa, 127 mln. qöy bölgan. 1992 y. 29 mln. tonna göşt, 5 mln. tonna sut tayyorlangan. Yanszi va Çjutszyan daryolari havzalarida tut ipak qurti, Şim.Şarqiy X.da va Şandunda dub ipak qurti boqiladi. X. dunyoda tabiiy şoyi yetiştiruvçi yirik davlatlardan biri. X. baliqva b. dengiz hayvonlarini ovlaşda dunyoda oldingi örinlardan birida turadi. Çuçuk suv havzalarida va şolipoyalarda baliqçilik ham keng tarqalgan. X.da yogoç tayyorlanadi, yovvoyi ösimlik mevalari va şifobaxş ötlar yiğiladi.

Transporti. T.y. transportning asosiy turi. Ularning uz. 73 ming km. X.ning şarkiy portlari t.y. orqali Mongoliya, Rossiya, Markaziy Osiyo davlatlari, Eron va Yevropa mamlakatlari bilan boğlangan. Avtomobil yöllari uz. 1,278 mln. kilometr. Sönggi yillarda tez yurar avtomobil yöllari quriş rivojlangan. Ularning uz. 8733 km.

Içki suv yöllarining uz. 150 ming km dan ortiq. Yirik dengiz portlari: Şanxay, Dalyan, Sinxuandao, Sindao, Guançjou (Xuanpu bilan), Tyanszin (Singan bilan). XXRning köp şaharlari jahondagi yirik şaharlar havo yöllari bilan boğlangan.

Taşqi savdosi. X. çetga kömir, çoy, baliq, töqimaçilik xom aşyosi, şoyi mahsulotlari, traktor va avtomobil, volfram rudasi, elektron, töqimaçilik va maşinasozlik sanoati mahsulotlari çiqaradi. Çetdan maşina va jihozlar, murakkab hisoblaş texnikasi, neft, ğalla, kimyoviy öğit, yoğoç va b. oladi. Taşqi savdoda Yaponiya, AQŞ, Germaniya, Rossiya, Pokiston bilan hamkorlik qiladi. Pul birligi — yuan.

Tibbiy xizmati. X.da 1978 y.dan boşlab ötkazila boşlagan iktisodiy islohotlar natijasida tibbiy xizmat körsatiş tarmoğida ham tub özgarişlar yuz berdi.

Ilgari yopilgan tibbiyot öquv yurtlari va tibbiy muassasalar qayta tiklandi va yangilari oçildi. 1999 y. mamlakatda 310 ming kasalxona va b. davolaş maskanlari faoliyat körsatdi. Kasalxonalardagi örinlar soni 2,91 mln., tibbiy xizmatçilar soni 4,42 mln., jumladan, şifokorlar soni 1,41 mln.dan oşdi. Mamlakatda faoliyat körsatayotgan sanitariyaepidemiologiya styalar soni 5907 dan, ulardagi xizmatçilar soni 220 mingdan, tibbiyot muassasalari soni 2724 va ulardagi xizmatçilar soni 73 ming kişidan oşdi. XXRda xalq tabobati man etilmagan. Aksinça, unga e'tibor kuçaytirilgan. Uşbu sohada maxsus öquv maskanlari, şifoxonalar, dorixonalar mavjud. Köp xitoy şifokorlari öz faoliyatlarini garb, xalq tabobat uslubi asosida olib boradilar. Barça dorixonalarda xalq tabobati negizida yaratilgan doridarmonlar sotiladigan bölimlar mavjud. Xalq tabobatiga doyr maxsus qöllanma va adabiyotlar ham teztez naşr qilinib turadi.

Xalq maorifi, madaniyma'rifiy va ilmiy muassasalari. XXR taşkil topgunga (1949) qadar aholining 80% savodsiz bölgan. Xalq hokimiyati örnatilgandan söng maorif tizimida tub özgarişlar röy berdi. Lekin «madaniy inqilob» yillarida maorif tizimi ham tanglikka uçradi. Uni amalga oşiriş vaqgida deyarli barça öquv yurtlari yopildi, savodsizlikni tugatiş böyiça işlar töxtatildi. Xalq maorifi tizimida 1985 y.dan boşlangan islohotlar asosida mamlakatda 9 y.lik majburiy ta'lim joriy etildi. U boşlanğiç (öqiş muddati 5 y.) va örta umumiy ta'lim maktabidan iborat. Öz navbatida örta umumiy ta'lim maktabi 1 va 2 bosqiçli bölib, ularda öqiş muddati 5 yoki 6 y. Örta maxsus öquv yurtlari va kasb-hunartexnika bilim yurtlari mavjud. Oliy öquv yurtlarida 4,13 mln. talaba ta'lim oladi (1999). Yirik oliy öquv yurtlari: Pekin universiteti, Nankin universiteti, Şanxaydagi Tunszi va Fudan universitetlari, Pekindagi «Sinxua» politexnika inti, Pekin aviatsiya, maşinasozlik intlari, ölka va muxtor rn markazlaridagi universitetlar va b. Yirik kutubxonalari: Pekin milliy kutubxonasi (4,5 mln. asar), Xitoy FA ning markaziy kutubxonasi (2,6 mln. asar), Nankin kutubxonasi (2,4 mln. asar), Şanxay kutubxonasi (7,1 mln. asar) va b. Muzeylari: Pekindagi saroy muzeyi, Xitoy muzeyi, Xitoy tarixiy muzeyi, Tyanszin tarix muzeyi, Şanxaydagi tibbiyot tarix muzeyi, Şanxay muzeyi, Pekindagi geol. muzeyi, ölka va muxtor rnlardagi muzeylar va b.

I.t.lar X. fanlar akademiyasi (1949), Tibbiyot FA (1956), Q.x. fanlar akademiyasi int va i.t. muassasalarida hamda oliy öquv yurtlarida olib boriladi. X.da, şuningdek, Örmonçilik akademiyasi, Xitoy an'anaviy tibbiyoti i. t. instituta, Geol. fanlari akademiyasi, T.y.lar vazirligi i.t. instituta, Çöyan va pölat markaziy inti, Rangli metallar markaziy akademiyasi, Neft qidiruv va qaziş y.t. instituti, töqimaçilik i.t. instituti ham faoliyat körsatadi. 1999 y. Xitoyda 2,71 mln. kişi i.t. işlari bilan şuğullandi. 1981 y.dan tadqiqotçilarga bakalavr, magistr va fan dri kabi ilmiy darajalarni beriş tizimi joriy etildi. Barça i.t.lar XXR Davlat kengaşi huzuridagi fan va texnika davlat qömitasi tomonidan muvofiklaştirib turiladi.

Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. X.da bir qança gaz. va jur. naşr etiladi. Yiriklari: «Banyue tan» («Suhbat», 2 haftada 1 marta çiqadigan jur., 1980 y.dan), «Beyszin jibao» («Pekin gazetasi», kundalik gaz., 1950 y.dan). «Venxuey bao» («Adabiy oqim», kundalik gaz., 1937 y.dan), «Guanmin jibao» («Yoruglik», kundalik gaz., 1949 y.dan), «Guansi jibao» («Guansi gazetasi», kundalik gaz.), «Gunjen jibao» («Işçilar gazetasi», kundalik gaz., 1949 y.dan), «Jenmin jibao» («Xalq gazetasi», kundalik gaz., 1948 y.dan), «Nanfan jibao» («Janubiy gazeta», kundalik gaz., 1952 y.dan). «Pekin revyu» («Pekin şarhi», haftalik siyosiy va nazariy jur., 1958 y.dan), «Sinszyan jibao» («Sinszyan gazetasi», kundalik gaz.), «Siçuan jibao» («Siçuan gazetasi», kundalik gaz., 1952 y.dan), «Szinszi jibao» («Iqtisodiy gazeta», haftada 6 marta çiqadigan gaz., 1983 y.dan), «Syuşi» («Haqiqatga intiliş», jur.), «Çjungo sinnyan bao» («Xitoy yoşlari», haftada 4 marta çiqadigan gaz., 1951 y.dan), «Çjungo şaonyan bao» («Xitoy pionerlar gazetasi», kundalik gaz., 1951 y.dan), «Şanxay star» («Şanxay yulduzi», ingliz tilidagi gaz., 1992 y.dan). Sinxua rasmiy axborot agentligi 1931 y. 7 noyab.da taşkil etilgan, dastlab Qizil Xitoy agentligi deb nomlangan; 1937 y.dan hoz. nomda. Milliy radioeşittiriş xukumat xizmati 1947 y. tuzilgan. Markaziy televideniyega 1958 y. asos solingan. 1993 y. dek.da mamlakatda 500 dan ortiq televizion stya işladi.

Adabiyoti. X. adabiyoti jahonda eng qad. adabiyotlardan biri bölib, uç ming yillik an'analarga ega. Qadimgi X. adabiyotining birinçi yirik şe'riy asari «Şitszin» («Qöşikdar kitobi», mil. av. 11—6-a.lar) xalq qöşiqlari va diniy marosim madhiyalari majmuasidan iborat. Mil. av. 1-ming yillikka mansub badiiy nasr falsafa, tarix, geogr. va b.ga doyr asarlar bilan uzviy boğliq («Şan şu» — «Tarixiy rivoyatlar kitobi» va b.). Sima Syanning (mil. av. 1-a.) «Şi szi» («Tarixiy xotiralar») kitobi Xan davri (mil. av. 206 — mil. 220-y.lar) nasrining yirik yodgorligi hisoblanadi. Şe'riyatning muhim qismini taşkil etgan lirik va satirik xalq qöşiqlari (yuefu)da xalq hayoti öz ifodasini topgan. 4-a. oxiri — 5-a. boşlarida yaşagan yirik novator şoir Tao Yuanmin (365—427) şe'riyati hayot haqidagi falsafiy muşohadalardan iborat böldi. Mamlakatni Tan sulolasi (618— 907) birlaştirgaç, adabiyot rivoji uçun qulay şaroit yaratildi. Xuddi öşa davrda ven yan — xitoy adabiy tili uzilkesil şakllandi.

7—10-a.larda Çen Szian, Van Vey şe'rlari maşhur böldi. Adabiyotning yanada taraqqiy etişida Li Bo, Du Fu va Bo Szyuyi kabi şoirlarning ta'siri katta böldi. 8—9-a.larda novella janrida yuksak yutuqlarga erişildi (Yuan Çjen, Bo Sinszyan, Li Gunszo), 10—13-a.larda şoirlardan Van Anşi, Su Şi, Lyu Yun, L u Yu, şoira Li Sinçjao maşhur bölgan. Ouyan Syu tarixiy va falsafiy mavzuda asarlar yaratdi.

Möğullarning Yuan sulolasi hukmronligi davri (1280—1368)da şaharlar rivoj topdi. 13-a.da mamlakat şim. da qahramonlik va maişiy mavzularda musiqiy drama janri vujudga keldi. 14-a.da epopeyaroman janrining şakllanişi adabiyotda muhim voqea böldi. 16-a. oxirlaridan nasr yangi boskiçga kötarildi, tarixiyfantastik, ijtimoiymaişiy romanlar yaratildi.

X.ni manjurlar bosib olgan (1644) dan keyin muxolif kayfiyatdagi şoirlar paydo böldi, ma'rifatparvarlik ruhi avj oldi. Klassik roman çöqqisi bölib maydonga kelgan Sao Syuetsin (taxm. 1715—62)ning «Qizil köşkdagi uyqu» romanida zodagonlarning axloqiy va iqtisodiy tuşkunligi ifodalandi.

Yangi davr adabiyoti (19-a. örtalari — 1917) manjurxitoy zodagonlari, imperialistik davlatlar zulmiga qarşi ozodlik harakatini, jamiyat tuşkunligini aks ettirdi. Ğarb madaniyati bilan birinçi tanişuv boşlandi. 1900-y.larning boşlaridagi inqilobiy kötariliş köpgina adiblar ijodida öz ifodasini topdi.

1919 y.da boşlangan «4 may» ozodlik harakati davridan e'tiboran eng yangi adabiyot vujudga keldi. Bu adabiyotning idk yirik namoyandasi Lu Sin (1881 — 1936) asarlarida oddiy kişilar X. adabiyoti tarixida birinçi marta asar qahramonlari qilib qalamga olindi. 1922 y.da «Ijod» guruhiga uyuşgan adiblar romantik ruxda asarlar yaratdilar. 20-y.lar boşlaridan şe'riyatdagi sözlaşuv tiliga asoslangan yangi şakl klassik şe'riyat şakllarini siqib çiqardi. X. xalqining yapon bosqinçilarga qarşi milliy ozodlik uruşi (1937) davrida vatanparvarlik ruhida yozilgan kiçik hajmdagi asarlar keng yoyildi. Yaponiya tormor etilgaç (1945), adabiyot mamlakatni demokratik rivojlantiriş uçun kuraşni avj oldirdi. X. Kompartiyasi rahbarligida xalqning ozodlik uçun kuraşiga yordam beradigan inqilobiy adabiyot rivojlana boşladi. 1949 y. XXR taşkil kilinişi sotsialistik qurilişni aks ettiradigan, yangi kişini tarbiyalaşga xizmat qiladigan yangi adabiyot rivojiga imkon yaratdi. Çjao Şuli (1906—70) ning «Sanlivan qişloği», Çjou Libo (1908—79)ning «Pölat oqim» roman larida işçi va dehqonlarning yangi hayoti va mehnati ifodalandi. Tarixiyinqilobiy syujetlarda romanlar (Yan Moning «Yoşlik qöşiği») yaratildi. 50-y.larning boşlarida tinçlik va xalklar döstligi mavzularida, ayniqsa, şe'riyatda muhim asarlar ijod qilindi. Lekin 1958 y.da «inkilobiy romantizm bilan inqilobiy realizmning uyğunligi» X. adabiyotida birdan bir ijodiy metod deb e'lon qilindi. Amalda esa ijod axlidan xaspöşlab aks ettiriş, voqealarni ideallaştiriş talab qilindi. 60-y.lar örtalaridan «madaniy inqilob» boşlanişi munosabati bilan yangi badiiy asarlar yaratilmay qöydi, tarjima asarlarini naşr etiş töxtatildi, köpgina adabiybadiiy jur.lar yopildi. X. yozuvçilari uyuşmasi (1953 y.dan taşkil qilingan)ning faoliyati ham, asosan, töxtab qoldi. 1970- y.larning boşlaridan adabiy hayotda bir oz jonlaniş yuz berdi. «Madaniy inqilob» yillarida quvğinga uçragan yozuvçi va şoirlarning katta guruhi oklandi, ularning faoliyati qayta tiklandi. Ular tomonidan yozilgan asarlar naşrdan çikarildi. Xalqning ongini bozor munosabatlariga moslaştiriş, ötgan davrga tanqidiy yondoşiş, milliylikni saqlab qoliş kabi masalalar yangi adabiyotning asosiy ğoyasiga aylandi. Jahon adabiyotining xitoy adabiyotiga bölgan ta'siri kuçaydi.

1977 y.dan pyesa, şe'r, nasriy va publitsistik asarlar paydo böla boşladi. Bu yillarda yaratilgan asarlarda ön yillik tartibsizliklar davridagi turmuş oçib beriddi. Nasr, ayniqsa, hikoya janri jonlandi. Lyu Sinuning «Sinf rahbari», Van Menning «Sartaroş hikoyasi», Ju Çjitszyuanning «Kutilmagan voqea» kabi hikoyalari şuhrat qozondi. Qissalardan Şen Junning «Örtaça yoş», Ye. Veyminning «Daryoda möljalsiz suziş», L u Yançjouning «Bulutlar ortidagi toğlar qissasi» ajralib turadi. Şuningdek, Çjou Ketsinyaning «Syuy Mao va uning qizlari», Vey Veyaning «Şarq», Li Çjunning «Xuanxe şarqqa qarab oqadi», Gu Xuaning «Nilufar gullari vodiysida» romanlari paydo böldi.

Me'morligi. X. hududida mil. av. 4— 1-ming yillikka oid manzilgohlar saklangan. Mil. av. 2ming yillikda devorlar bilan öralgan, ibodatxona va saroylari bölgan şaharlar paydo böldi (poytaxt Anyan ş. saroyi xarobalari). Sinçli binolar qurilgan. Mil. av. 1-ming yillik örtalarida me'morlik va şaharsozlik prinsiplari şakllandi. Mamlakat markazlaşgan yagona Sin davlatiga birlaştirilgaç (mil. av. 221—207), Buyuk Xitoy devorinint asosiy qismi qurildi. Sin va Xan davrlari (mil. av. 206— mil. 220)da 2— 3 qavatli uylar, yirik saroylar qurildi. Mil. av. 3-a.gaça murakkab konstruksiyali ulkan saroylar, katta köprik, maqbara, darvozalar quriddi (Siçuan provinsiyasi, Yaan uyezdidagi Gaoi syuye). 3—6-a.larda buddizm ta'siri natijasida kup yarusli ibodatxona — pagodalar barpo etildi (Xenan provinsiyasida, 523). 7—12-a. xitoy me'morligi şakllarning qat'iyligi va mahobatliligi bilan ajralib turadi. Bu davrda Loyan, Çan'an ş.lari, saroy va ibodatxona majmualari (Utayşan toğlaridagi Foguan ibodatxonasi, 857), pagodalar (Sianya yaqinidagi Dayanta yoki «Yovvoyi ğozlar» katta pagodasi, 652). Sun davlati davrida X. me'morligiga şakllarning nihoyatda nafis va mutanosibligi xos (Kayfindagi Teta yoki «Temir» pagoda, 1041—48). Möğullarning Yuan sulolasi hukmronligi davri (13—14-a.)da yuanlar davlati poytaxti Dadu (keyinçalik Pekin)da binolar ansambli qayta qurildi, saroy majmualari yaratildi.

19-a. 2-yarmida Şanxay, Tyanszin, Nankin, Guançjou kabi yirik şaharlarda Yevropa tipidagi eklektik binolar paydo böldi (Ixeyuan boğidagi Sinyanfan saroy paviloni, Pekindagi kutubxona). 20-a. 80-y.laridan zamonaviy quriliş konstruksiyalari milliy me'moriy an'analar bilan uyğunlaştirilib, yirik bino va inşootlar bunyod etildi.

Tasviriy san'ati. X.ning kad. san'at yodgorliklari mil. av. 3ming yillikka mansub. X.ning kup joylaridan nafis işlangan sopol idişlar, jez va nefritdan işlangan va şakli hamda guli har xil bölgan buyumlar, hayvonlarning In davriga mansub toşdan işlangan haykalçalari, Çjou davri (mil. av. 11—3-a.)ga mansub amaliybezak san'ati asarlari topilgan. Mil. av. 1-ming yillikdan qiliç sopi, mebel tayyorlaşda lokdan foydalanila boşlandi. Mil. av. 4—3-a.larga oid şoyiga tuş bilan rayem solingan asar saklangan. Xan davri (mil. av. 206 — mil. 220) makbaralaridan mifologiya va dunyoviy mavzudagi relyef hamda yozuvlar, odam, uy hayvonlari tasvirlangan sopol idişlar, oltin va kumuş bilan bezatilgan jez buyumlar topilgan.

4-a.dan budda ğor ibodatxonalari haykal va devoriy rasmlar bilan bezatildi (Yungan, Lunmin, Mayszişan). Bu davrda rassom Gu Kayçji va xattot Van Siçji ijod qildilar. Tan (618907) va Sun (9601270) sulolasi davrida X. san'atining barça turi ulkan yutuklarga erişdi. Bu davrda xalq hayotini haqqoniy aks ettiruvçi monumental rangtasvir paydo böldi; rassomlikning şoyi matoga tuş yoki böyoq bilan rayem soliş turi şakllandi. U Daotszi, Van Vey, Yan Liben, Çjou Fan, Xan Gan va b. Tan davrining maşhur rassomlari bölgan. Amaliy bezak san'ati rivojlandi. Szindeçjen çinni manufakturasida tayyorlangan mahsulotlar çet elga çiqarildi va jahonga maşhur böldi. 16-a.dan badiiy kaştadözlik va töquvçilik rivojlandi. 19-a. 2-yarmida X.ning yarim mustamlakaga aylanişi ijtimoiy va madaniy hayotda qaramaqarşiliklar vujudga keltirdi, tasviriy san'atda turğunlik közga taşlandi. Şu davrda Yevropa san'ati ta'sirida moyböyoq rassomligi paydo böldi. 19-a. oxiridan rassomlar milliy klassikani ijodiy rivojlantiriş yoki uni Yevropa uslubi yutuqlari bilan uyğunlaştirişga intildilar. 20-a.ning 20—30-y.larida yoğoç gravyurasi paydo böldi. XXR taşkil bölgaç (1949), Xitoy tasviriy san'ati jadal sur'atda rivojlana boşladi. Bu davrda Szyan Yan, Xuan Çjou, Ye Syanyuy, Yan Çjiguan va b. samarali ijod qildilar. «Madaniy inqilob» yillari X. rassomligi inqirozi davri böldi. 1976 y.dan söng qayta tiklana boşladi. Rassomlar öz faoliyatlarini takomillaştiriş yöllarini qidira boşladilar. X.da Si Bayşi, Syuy Beyxun, Pan Tyanşou, Li Kuçat, Lyu Xaysu, Guan Şanyue va b. rassomlar maşhur. Zamonaviy tasviriy san'atida turli oqim va yönalişlar mavjud.

Musiqasi. X. musiqa madaniyati jahonning eng qad. musiqa madaniyatlaridan biri. Uning manbai mil. av. 2ming yillikdayoq muayyan darajada rivojlangan qad. qöşiq va raqslarga borib taqaladi. «Şitszin» («Qöşiqlar kitobi», mil. av 11—6-a.lar) da 3000 xalq qöşiği, marosim madhiyalari töplangan bölib, xalq qöşiq san'atining muhim yodgorligidir. Xitoy xalq musiqasi bir ovozli bölib pentatonikaga asoslangan (mil. av. 7-a.da şakllangan). Keyinçalik 7 va 12 ovozli sistema paydo böldi. Asosiy musiqa çolğulari (an'anaviy xitoy orkestri, odatda, 100 ga yaqin, çolğudan taşkil topadi): torli — se, sin, pipa, erxu, sixu, banxu; puflama — syao, paysyao, di, sona, şen; urma — gong, qönğiroqça, baraban, tarelkalar. Nota yozuvidagi (iyeroglif tizimi) birinçi professional asar — «Yulansu» («Tanho orxideya») pyesasidir (muallifi Syu Min, 6-a.). 8-a.da balet san'ati rivojlana boşladi. 12—13-a.larda dramatik dialog, orkestr jörligida kuylaş, pantomima va raqsni özida mujassamlaştirgan xitoy operasi şakllandi. 17-a.ning örtalaridan Şarqiy X.da orkestr musiqasi rivojlandi. 19-a. bilan 20a oraliğida Yevropa musiqasi ta'siri sezildi. 1927 y. konservatoriya oçildi. X. musiqasiga boşqa mamlakatlar musiqa san'ati yutukdarini olib kirişga intiluvçi «Yangi xitoy musiqasi» deb nomlangan ilğor musiqa harakati paydo böldi. Kompozitorlar Ne Er (1912 35; ommaviy vatanparvarlik qöşiqlar muallifi), Si Sinxay (1905 — 45), Xuan Szi (1904—38), Çjanşu (1908—38) yangi musiqa asosçilaridir. 1953 y. X. kompozitorlar uyuşmasi tuzilgan. Pekin, Şanxay, Şenyan, Çendu, Tyanszin, Sian, Guançjou ş.larida konservatoriyalar işlaydi. X.da dirijyorlar Li Demun, Xuan Itszyun, Yan Lyankun, Xan Çjunsze, Çjen Syaoin, kompozitorlar Li Xuançji, Lyu Çji, Syuy Sisyan, Syuy Vey, Çju Szyaner, Çjan Juy, Çjen Syufen, ijroçisolistlar Lu Çunlin, Lyu Dexay, Van Gotun, Şen Çjungo, vokalçilar Çjan Syuan, Vey Sisyan, Xu Sunxua, Van Kun, Li Guilar maşhur. Sönggi çorak asr davomida musiqa san'atida katta yuksaliş yuz berdi. Ayniqsa, zamonaviy estrada janri tez rivojlandi. Yoşlar örtasida ğarb musiqasiga bölgan intilişning kuçayişi har xil yoşlar ansambllari taşkil topişiga olib keldi. Yevropa musiqa ohanglari bilan milliy musiqa ohanglarining qöşilib ketişi kuzatildi. Musiqa ijro etişda zamonaviy musiqa çolğularidan foydalaniş keng tarqaddi.

Teatr sarçaşmalari xalqning qöşiqraqs ijodi, turli marosim va öyinlar bilan boğliq tomoşalardan boşlanadi. Xandavri (mil. av. 3-a. — mil. 3-a.)da şaharlar va hunarmandçilikning rivoji teatr san'ati taraqqiyotiga ta'sir etdi. Tan davri (7— 10-a.lar)da buddizm xitoy adabiyoti va san'atiga, xususan, raqs san'atiga katta ta'sir körsatdi. 8-a. örtalarida imperator Syuanszun saroyida «Nokzor» («Liyuan») teatr maktabi taşkil qilindi. 10—12-a.larda professional aktyorlar truppalari vujudga keldi. 13— 14-a.larda teatr san'ati takomillaşdi. 17—19-a.larda muayyan xudud bilan boğlangan mahalliy teatr janrlari (banszi, sinsyan, yuetszyuy va b.) paydo böldi. 19-a. örtalarida mahalliy teatrlar negizida teatrning yangi şakli — Pekin musiqali dramasi şakllandi; u keyinçalik xitoy umummilliy klassik musikali dramasiga aylandi. 20-a. boşlarida zamonaviy drama teatri şakllandi (asosan, Yevropa drama san'ati ta'sirida). 1907 y.da birinçi drama truppasi — «Köklamgi majnuntol» («Çunlyuşe») taşkil qilindi. Öşa yili «Kuklam quyoşi» («Çunyanşe») professional teatri ham taşkil topdi. 1927 y. Şanxayda ilğor teatr arboblari, dramaturg va aktyorlar «Janubiy jamiyat» («Nantoşe»)ga birlaşdilar. 1930— 40 y.lardagi yirik dramaturglar: Sao Yuy, Go Mojo, Xun Şen, Tyan Xan, Ouyan Yuysyan, Sya Yan va b.

1930 y.da Sud teatr arboblari ligasi tuzildi. 30ylarda zamonaviy drama teatr saxnalarida rus va Ğarbiy Yevropa dramaturglarining pyesalari qöyildi (N.V.Gogol, A. N. Ostrovskiy, M. Gorkiy, G. Ibsen va b.ning pyesalari). XXR taşkil etilgaç (1949), teatr san'atida islohot ötkazildi, klassik dramalar qayta körib çiqildi. 1952 y.da 1Umumxitoy teatr va drama körigida islohotga yakun yasaldi. 1963—64 y.larda teatrda inqilob ötkaziş, klassik pyesalarni «zamonaviy inqilobiy pyesalar» bilan almaştiriş masalasi kun tartibiga qöiildi, natijada professional jamoalar keskin kamayib ketdi. «Madaniy inkilob» davri teatr san'ati uçun ham tuşkunlik davri böldi. 1976 y.dan söng teatr taraqqiyoti yangi bosqiçga ötdi. Öz asarlarida xayotni real aks ettiruvçi yoş iste'dodli dramaturglar yetişdi. Zamonaviy va tarixiy mavzularda köplab pyesalar yaratildi.

Kinosi. X.da birinçi film 1913 y. yaratilgan («Soxta erxotinlar»). 1920— 30-y.larda progressiv yönalişdagi filmlar işlab çikarildi («Baliqçi qöşiği», «Yöl», «Çorraha» va b.). 1940- y.larda X. kinematografçilari ijtimoiy ahamiyatga ega bölgan filmlarni suratga oldilar («Sungari daryosida», «Bahorgi suvlar şarqqa oqadi», «Sakkiz ming li, oy va bulutga yöl» va b.). 1938 y. sent.da tuzilgan Yanan kinoguruhi ozod etilgan hududlarda «Yanan va 8armiya», «Doktor Norman Betyun», «Nannivan» kabi hujjatli filmlar yaratdilar. 1946 y. X. şim.şarqining ozod etilgan rnlarida Dunbey (Şim.şarq) studiyasi (keyinçalik Çançun) taşkil etildi. «Xitoy kizlari» (rej.lar Lin Szifen va Çjay Syan), «Pölat askar» (rej. Çen In), «Oq soçli qiz» (rej.lar Van Bin va Çjan Şuyxua), «Partiya kizi» (rej. Lin Nun), «Tinçlik yölida» (rej. Xuan Szolin) filmlari 1950-y.lardagi eng yaxşi filmlardir. 1950 y. Pekin ş.da kinematografiya inti taşkil etilgan. 1960-y.larning örtalaridan filmlar i.ç. kamaydi. 1967—69 y.larda deyarli barça studiyalar öz faoliyatlarini töxtatdi, faqat bir neçtagina hujjatli film çiqarildi. 1976 y.dan keyin kino i.ç. astasekin tiklana boşladi. 1980-y.larda qişloq hayoti mavzusidagi «Yuelyan qişloğidagi qahqaxa», «Syuy Mao va uning kizlari», «Qişloqqa muhabbat» va b. filmlar yaratildi. «Sian hodisasi», «Nançan qözğoloni» filmlarida inqilob tarixidan muhim lavhalar aks ettirildi. «Qon har doim qaynoq», «Köprik ostida» filmlari hoz. zamon yoşlari, ularning muammolariga bağişlandi. Şuningdek, Lu Sin, Mao Dun, Lao Şe asarlari asosida ham filmlar yaratildi. «Bulutlar ortidagi toğlar qissasi», «Örtaça yoş», «Yilqiçi» kabi filmlarda xitoy xalqining ma'naviy gözalligi va mehnatsevarligi haqida hikoya qilinadi. X.da badiiy hamda hujjatli filmlar bilan bir qatorda multiplikatsion va ilmiyommabop filmlar ham işlab çiqariladi.

Özbekiston — X. munosabatlari. Özbekiston hududi Buyuk ipak yölining çorrahasi bölganligi tufayli ikki davlat örtasidagi munosabatlar bir neça ming yillik tarixga ega. Ammo birinçi Xitoy elçisi Çjan Syanning qad. Farğona (Davan, Dayyuan) davlatiga kelişi mil. av. 128 y.da yuz bergan. Uşbu voqeani ikki davlat örtasidagi diplomatik aloqaning boşlanişi deb hisoblaş mumkin. Elçi vataniga qaytib borgandan söng, xitoyliklar nafaqat Farğona, balki butun Örta Osiyo haqidagi ma'lumotlarga ega bölgan. Şuning uçun ular elçini ğarbga boradigan Buyuk ipak yölini oçgan şaxs deb bilişadi. Çjan Syandan keyin hoz. Özbekiston hududiga kelib ketgan elçilar va budda rohiblarining soni köpaygan. Qadim zamondan beri Özbekiston va X. örtasida ijobiy ahamiyatga ega bölgan savdo va b. munosabatlar rivojlangan. Şu bilan birga ikki mamlakat örtasida noxuş damlar ham bölib ötgan. Mac, X.da tezlik vositasi va boylik mezoni hisoblangan Farğona tulporlarini qölga kiritiş maqsadida Xan imperiyasi qöşinlarining Farğonaga qilgan uruşi (mil. av. 104—100) va Tan imperiyasi armiyasining Toşkentga qilgan harbiy yurişi (658) bunga misoldir. Aloqalarning rivojlanişi bilan birga uzum, şaftoli, moş, piyoz, oşqovoq kabi mevasabzavotlar va tandir noni, somsa kabi oziq-ovqatlarning yurtimiz va qöşni davlatlardan X.ga tarqalişi kuzatilgan. Ötgan örta va qad. asrlarda hoz. Özbekiston hududida yaşagan köp kişilar X.ga borib faoliyat körsatganlar. Ular nafaqat savdo işlarida, balki quriliş, fan va texnika sohasida ham nom çiqarişgan. Ayniqsa, X.da taşkil topgan va Yuan deb nomlangan mögullar sulolasi davri (1279—1368)da Mahmud Yalavoç, Umar Şamsiddin va b. davlat işlarida, Jamoliddin Buxoriy, Kamoliddin, Muhammad Buxoriy, xorazmlik Ahmad Fanakatiy va b. matematika va astronomiya sohasida ulkan işlar qilib, X.da maşhur bölganlar. 13—14- a.larda bir qator tabiblar X.da faoliyat körsatgan, ular yordamida Ibn Smnoning «Tib qonunlari» xitoy tiliga tarjima qilingan va u xitoy tabobati durdonasi hisoblangan «Xueyxuey yaofan» («Musulmon dorivorlari») hamda «Bensao ganmu» («Giyoh dorivorlar qonuni») asarlarining yaratilişida asos bölgan. Özbekistonliklar X.da islomning tarqalişiga ham katta hissa qöşişgan. Şu zamonlarda Samarqanddan borgan va öğuz qabilasining solor uruği avlodidan bölgan 40 dan ortiq oila Sinxay viloyatiga borib joylaşgan. Ularning avlodi köpayib hozir XXRda mavjud bölgan 56 xalq (millat) ning birini taşkil qiladi.

1368 y. hokimiyat tepasiga kelgan Min sulolasi davrida Buyuk ipak yöli orqali amalga oşiriladigan X. va Turkiston örtasidagi aloqalar biroz susaydi. Ammo Temuriylar davrida bu aloqalar yana jonlandi.

1950 y.dan Özbekiston X.ning SinszyanUyğur muxtor rniga kadrlar tayyorlaş, mahalliy aholini uyğur, qozoq tillaridagi adabiyot va öquv kitoblari bilan ta'minlaş, tibbiy yordam körsatiş, yer osti boyliklarni aniqlaş, irrigatsiya tizimini yaxşilaş böyiça katta yordam körsatdi. Adabiyotlarni naşr qiliş uçun Toşkentda maxsus tahririyat, kadrlar tayyorlaş uçun Örta Osiyo davlat universiteti (hoz. Özbekiston milliy universiteti) da maxsus kafedra taşkil etildi. 1978 y.dan Özbekiston talabalari X.ga til örganiş uçun yuborildi. Toşkentda termos işlab çiqaruvçi X.Özbekiston qöşma korxonasi taşkil etildi (1987). Şu yili Uzbekistanga XXRning birinçi rasmiy delegatsiyasi taşrif buyurdi. 1990 y. noyab. da SinszyanUyğur muxtor rni raisi Temur Davomat Toşkentga keldi. 1991 y. iyunda ilk bor Özbekistonning rasmiy delegatsiyasi Urumçiga bordi. Ikki davlat örtasida savdo va turistik aloqalar jonlandi.

1991 y. XXR Özbekiston mustaqilligini tan olib 1992 y. Diplomatiya munosabatlari örnatilgaç, ikki mamlakat örtasida teng huqukli aloqalar örnatila boşladi. Ötgan 13 y. davomida ikki davlat örtasida 100 dan ortiq rasmiy hujjatlar imzolandi. 1992 y. 15 okt.da Toşkentda XXR elçixonasi, 1995 y. 6 mayda Pekinda Özbekiston elçixonasi oçildi. Şu davr davomida ÖzR Prezidenti I. Karimov 4 marta (1992, 1994, 1999, 2001 y.) rasmiy taşrif bilan X.da böldi. Ilk bor rasmiy taşrif bilan 1995 y. Özbekistonga XXR Davlat kengaşi boşliği Li Pen kelgan. XXR raisi Szyan Szemin (1996) va uning örnini egallagan Xu Szintao (2004)lar ham rasmiy taşrif bilan Özbekistonga keldilar. Xu Szintao XXR raisining örinbosari sifatida 1995 y.da ham Özbekistonda bölgan. Bundan taşqari, ötgan davr davomida ikki davlat taşqi işlar vazirlari, Vazirlar Mahkamasi rahbar xodimlari, Parlament delegatsiyalari va b.ning özaro taşriflari amalga oşirildi. 1994 y.da ikki mamlakat örtasida tuzilgan savdoiktisodiy hamkorlik böyiça hukumatlararo komissiya doimiy faoliyat körsatib kelmoqda. Xu Szintaoning 2004 y. iyundagi ÖzRga taşrifi çoğida Özbekiston bilan Xitoy örtasida şeriklik munosabatlari, döstlik va hamkorlikni yanada rivojlantiriş va mustahkamlaş töğrisida köşma deklaratsiya, şuningdek, narkotik vositalarning, psixotrop moddalarning noqununiy aylanişi va suiiste'mol etilişiga qarşi kuraşda xamkorlik qilişga, texnikaviyiktisodiy hamkorlikka oid bitimlar imzolandi. 2003 y. ikki tomon tovar ayirboşlaş hajmi 216 mln. AQŞ dollariga teng böldi. Şundan Özbekistonning XXRga qilgan eksporta 53 mln., importi 163 mln. AQŞ dollarini taşkil etdi. Sönggi yillarda Özbekiston bozorlarida X. mollarining köpayganligini kuzatiş mumkin. X.dan Özbekistonga texnika, elektronika, elektr jihozlari, kofe, xalq iste'mol mollari, çoy va ziravor, optika priborlari va apparatlari, transport vositalari, töqimaçilik mahsulotlari, kiyimkeçak, poyabzal va b. keltiriladi. Özbekiston X.ga ranpgi metallar va ulardan tayyorlangan buyumlar, mineral yonilği, neft va neft mahsulotlari, paxta va ipak tolasi, plastmassa va b. yuboradi. Ayni vaktda Özbekistonda X. investorlari iştirokida tuzilgan 122 korxana röyxatdan ötgan. Şulardan 102 tasi qöşma korxona, 20 tasi 100% X. sarmoyasi hisobidagi korxonadir. Respublikada X. ning savdo hamda X. kompaniyalarining 23 vakolatxonasi faoliyat körsatmoqda. X.ning Özbekistonga kiritilgan sarmoyasi hajmi 435 mln. AQŞ dollarini taşkil etadi.

Ikki mamlakat örtasida madaniyat, fan, texnika va ta'lim sohasida ham hamkorlik rivojlanmoqda. X. vakillari Samarqandda ötkaziladigan «Şarq taronalari» xalqaro musiqa festivalida, Özbekiston folklor jamoalari Pekinda har yili ötadigan xalqaro madaniyat va turizm festivalida muntazam iştirok etadilar.

1996 y. Pekinda ÖzR Fanlar akademiyasi bilan XXR Fanlar akademiyasi örtasida özaro hamkorlik töğrisida, 2000 y. Toşkentda ÖzR Fanlar akademiyasi bilan XXR Ijtimoiy FA örtasida bitam imzolandi. 1997 y. ÖzR Prezidenti I. Karimovning «Özbekiston XXI asr bösağasida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik şartlari va taraqqiyot kafolatlari» asari X.da xitoy tiliga tarjima kilinib çop etildi. Şu yil Özbekistonga bağişlangan maxsus jur. va 2004 y. kitob naşrdan çikdi. Toşkent bilan Şanxay ş.lari, Buxoro viloyati bilan Xubey provinsiyasi, Toşkent viloyati bilan Şansi provinsiyasi örtasida özaro hamkorlik munosabatlari örnatilgan. 2000 y.da ilmiytexnika hamkorligi böyiça maxsus qömita taşkil etilgan. 2001 y. Toşkentda X. madaniy markazi taşkil topdi. 2002 y.da Toşkentda «XXR fani va texnikasi kunlari» deb nomlangan körgazma bölib ötdi. 2003 y. Çançun (Szilin ölkasi) ş.da Kamoliddin Behzodning haykali örnatildi. 2004 y.da Pekinda Özbekiston — XXR munosabatlariga bağişlangan ilmiy anjuman, Toşkentda xitoy madaniyati kunlari ötkazildi. Ikki davlat örtasida talabalar almaşuvi ham amalga oşirilmoqda. 2004 y. iyunda Özbekiston Oliy va örta maxsus ta'lim vazirligi bilan Xitoy ta'lim vazirligi örtasida Toşkentda xitoy tilini örganiş böyiça Konfutsiy nomidagi institutni taşkil etiş töğrisida bitim imzolandi.

2001 y.da Özbekiston Şanxay hamkorlik taşkilotiga a'zo bölgandan beri uşbu taşkilot doirasidagi munosabatlar rivojlanmoqda. Ayniqsa, terrorizmga qarşi kuraş va Urta Osiyoda xavfsizlikni ta'minlaş sohasida ikki tomonlama hamkorlik kengaymoqda. Mazkur taşkilotning yuridik asoslarini işlab çiqiş va uning amaliy vazifalarini belgilaşda Özbekiston faol iştirok etdi. 2004. iyunda Toşkentda uşbu taşkilotning navbatdagi sammiti bölib ötdi va unda mintaqaviy aksilterroristik markazning ijroiy qömitasi rasman oçildi.

2004 y.dan Özbekiston va XXRning SinszyanUyğur muxtor rni televideniye kompaniyalari örtasida hamkorlik yölga qöyildi. Toşkent telestudiyasi XXR haqida, Urumçi telestudiyasi Özbekiston haqida körsatuvlar olib bormoqda. Sport sohasida ham ikki davlat örtasidagi aloqalar mavjud. Ikki tomonlama hamkorlikning rivojlanişiga 1998 y. 1 dek.da tuzilgan «Özbekiston — Xitoy» döstlik jamiyati munosib hissa qöşib kelmoqda.

Abdulahad Xöjayev.