Xoja Samandar Muhammad ibn Baqo Termiziy
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 319-b. — ziyouz.com
Termiziy Xoja Samandar Muhammad ibn Baqo (taxallusi: Samandar) (taxm. 1638, Termiz, — taxm. 1740, Qumqörğon tumanidagi Qoptöqay qişloği) — tarixçi olim va şoir, ulamo va davlat arbobi. Termiz sayyidlari oilasida tuğilgan. Buxoroda Madrasa tahsilini olgan. Dastlab Narpayda qozilik qilgan (1660— 62). Söngra Şarq va Ğarb mamlakatlari, jumladan, Hindistonda darveş sifatida yaşagan. 1670 y.larda Buxoroga qaytib, Aştarxoniylardan Abdulazizxon saroyida tarixçi (voqeanavis) lavozimida işlagan. Subhonqulixon hukmronligi davrida saroyda uning nufuzi oşgan. Xiva xoni Anuşaxon qöşinlari Buxoroga bostirib kelganida janglarda bevosita qatnaşib, jasorat körsatgan (1678—80). Elçi sifatida qöşni mamlakatlarga borgan. Nasafda rais (muhtasib) diniy lavozimida işlagan.
T. forstojik tilida Qarşida «Dastur almuluk» («Podşoxlarga qöllanma»; 1695) va Termizda «Anis ulfukaro» («Fuqarolar dösti»; 1734) asarlarini yozgan. «Dastur almuluk» asari Buxoro xoni Subhonqulixonga bağişlangan bölib, u muqaddima va 22 bobdan iborat. Kitob axlokiyta'limiy xususiyatga ega tarixiy va adabiy asar bölib, unda davlatni boşkdriş töğrisida podşoxlarga qimmatli maslaxatlar mavjud. Asarda muallif yaşagan davrda yuz bergan tarixiy voqealar: Buxoro xonlari qöşinlarining Xiva xonlari Anuşaxon va Arangxon bosqinlariga qarşi olib borgan janglari, Movarounnahr va Xurosonda markaziy hokimiyatga qarşi kötarilgan isyonlar va b. bayon etilgan. Asar qölyozmasi Özbekiston FA Şarqşunoslik inti va SanktPeterburgdagi Şarqşunoslik inti fondlarida saklanadi. Asar rus tilida faksimilesi bilan (tarjimon M. Salohiddinova; M., 1971), tojik tilida (naşrga tayyorlovçi S. Halimov; Duşanbe, 1990), özbek tilida (tarjimon J. Esonov; T., 1997) naşr qilingan.
As: Dastur almuluk (Nazidaniye gosudaryam), M., 1971; Dastur almuluk (Podşohlarga qöllanma), T., 1977.
Ad.: Termiz tazkirasi [tuzuvçi Mirzo Kenjabek], T., 2001.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТЕРМИЗИЙ Хожа Самандар Муҳаммад ибн Бақо (тахаллуси: Самандар) (тахм. 1638, Термиз, — тахм. 1740, Қумқўрғон туманидаги Қоптўқай қишлоғи) — тарихчи олим ва шоир, уламо ва давлат арбоби. Термиз саййидлари оиласида туғилган. Бухорода Мадраса таҳсилини олган. Дастлаб Нарпайда қозилик қилган (1660— 62). Сўнгра Шарқ ва Ғарб мамлакатлари, жумладан, Ҳиндистонда дарвеш сифатида яшаган. 1670 й.ларда Бухорога қайтиб, Аштархонийлардан Абдулазизхон саройида тарихчи (воқеанавис) лавозимида ишлаган. Субҳонқулихон ҳукмронлиги даврида саройда унинг нуфузи ошган. Хива хони Анушахон қўшинлари Бухорога бостириб келганида жангларда бевосита қатнашиб, жасорат кўрсатган (1678—80). Элчи сифатида қўшни мамлакатларга борган. Насафда раис (муҳтасиб) диний лавозимида ишлаган.
Т. форстожик тилида Қаршида «Дастур алмулук» («Подшохларга қўлланма»; 1695) ва Термизда «Анис улфукаро» («Фуқаролар дўсти»; 1734) асарларини ёзган. «Дастур алмулук» асари Бухоро хони Субҳонқулихонга бағишланган бўлиб, у муқаддима ва 22 бобдан иборат. Китоб ахлокийтаълимий хусусиятга эга тарихий ва адабий асар бўлиб, унда давлатни бошкдриш тўғрисида подшохларга қимматли маслахатлар мавжуд. Асарда муаллиф яшаган даврда юз берган тарихий воқеалар: Бухоро хонлари қўшинларининг Хива хонлари Анушахон ва Арангхон босқинларига қарши олиб борган жанглари, Мовароуннаҳр ва Хуросонда марказий ҳокимиятга қарши кўтарилган исёнлар ва б. баён этилган. Асар қўлёзмаси Ўзбекистон ФА Шарқшунослик инти ва СанктПетербургдаги Шарқшунослик инти фондларида сакланади. Асар рус тилида факсимилеси билан (таржимон М. Салоҳиддинова; М., 1971), тожик тилида (нашрга тайёрловчи С. Ҳалимов; Душанбе, 1990), ўзбек тилида (таржимон Ж. Эсонов; Т., 1997) нашр қилинган.
Ас: Дастур алмулук (Назидание государям), М., 1971; Дастур алмулук (Подшоҳларга қўлланма), Т., 1977.
Ад.: Термиз тазкираси [тузувчи Мирзо Кенжабек], Т., 2001.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.