Xöjayli tumani

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 299–300-b. — ziyouz.com

Xöjayli tumani - Qoraqalpoğiston Respublikasidagi tuman. 1926 y. 14 yanv.da taşkil etilgan. Amudaryoning çap sohilida joylaşgan. Şim.dan Nukus, jan.şarkdan Qoraözak, şim.ğarbdan Qanliköl, Şumanay tumanlari, ğarb va jan.dan Turkmanistonning Köhna Urganç tumani bilan çegaradoş. Mayd. 0,85 ming km2. Aholisi 146,4 mint kişi (2004). Tumanda 9 ovul fuqarolari yiğini (Amudaryo, Begjap, Janajap, Kenagas, Kölob, Naymanköl, Saroyköl, Sariçunköl, Somonköl), 1 şahar (Xöjayli), 1 şaharça (Vodnik) bor. Markazi — Xöjayai ş.

Tabiati. Relyefi, asosan, tekislikdan iborat. Ikdimi keskin kontinental. Yillik örtaça tra 11°. Yanv. ning örtaça trasi —6,9°, eng past tra —32°. Iyulning örtaça trasi 27,1°, eng yuqori tra 44». Vegetatsiya davri 196 kun. Yiliga 120 mm yoğin tuşadi. Tuman xududi orqali Qönğirot va b. kanallar oqib ötadi. Ösimliklardan çiy, qamiş, qöğa, qöytikan, rövak, buğdoyiq, ajriq, qorabaroq, oqboş, qarağay, yulğun, turanğil, yovvoyi jiyda, tol, selin va b. ösadi. Yovvoyi hayvonlardan, asosan, kemiruvçilar, sudralib yuruvçilar; quşlardan ördak, ğoz, oqquş, qöton, birqozon, çittak, inuya, dehqonçumçuq, qizilişton, sassiqpopişak, zarğaldoq va b. uçraydi. Tuproklari, asosan, qumli çöl tuproqlar. Foydali qazilmalardan poydevorda işlatiladigan toş olinadi (Sariçunköl, Naymanköl).

Aholisi, asosan, qoraqalpoqlar va özbeklar, şuningdek, qozoq, turkman, rus, tatar, koreys va b. millat vakillari ham yaşaydi. Ahrlining örtaça ziçligi 1 km2 ga 172 kişi (2004).

Xöjaligi. Tumanda 10 sanoat korxonasi (şu jumladan, un va yorma ktlari, şoli okdaş, aralaş yem zavodlari va b.), 4 avtokorxona, poçta, elektr aloqasi korxonalari, t.y. transporti, gaz quvurlari (RFning markaziy rnlari va Uralga gaz uzatadigan kompressor styalar), tikuvçilik fkasi, gilamçilik korxonasi va b. faoliyat körsatadi.

Q.x.ning asosiy tarmoği — paxtaçilik. Ğalla, sabzavot va poliz, kartoşka, şoli, yemxaşak ekinlari ham ekiladi. 11 şirkat, 5 fermer xujalik uyuşmasi bor. 490 dehqon xöjaligi taşkil etilgan. Tumandagi 329 ta fermer xöjaligi dehqonçilik, 69 tasi çorvaçilik, 16 tasi boğdorçilik bilan şuğullanadi. Tumanda 22,5 ming ga yerga q.x. ekinlari ekiladi. X.t.dagi jamoa va şaxsiy xöjaliklarda qoramol, qöy va eçki, yilqi, parranda boqiladi. Pillaçilik bilan ham şuğullaniladi.

Tumanda 72 umumiy ta'lim maktabi, 2 maxsus internat maktabi, mehribonlik uyi, 4 öquvçilarni kasbga yönaltiriş markazi işlab turibdi.

9 madaniyat uyi, 3 klub, xalq teatri, madaniyat va istirohat boği, 35 kutubxona aholiga xizmat körsatadi. 3 kasalxona, 5 poliklinika, 2 dispanser,

10 qişloq vraçlik punkta, 4 qişloq vraçlik ambulatoriyasi, 14 feldşerakuşerlik punkti, tez tibbiy yordam bölimi mavjud.

Tarixiy va me'moriy yodgorliklardan Mizdaxqon örta asr şahri xarobasi, uning xududida Gabr qal'a tepaligi, Jumard tepaligi, Antakiya şahar tepaligi (14-a.), Mazlumxon Suluv maqbarasi (13-a. oxiri — 14-a. boşi), Şamun Nabi maqbarasi, Rajab Xalifa uyi, Qirq çöpon yodgorligi saqlangan.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ХЎЖАЙЛИ ТУМАНИ - Қорақалпоғистон Республикасидаги туман. 1926 й. 14 янв.да ташкил этилган. Амударёнинг чап соҳилида жойлашган. Шим.дан Нукус, жан.шаркдан Қораўзак, шим.ғарбдан Қанликўл, Шуманай туманлари, ғарб ва жан.дан Туркманистоннинг Кўҳна Урганч тумани билан чегарадош. Майд. 0,85 минг км2. Аҳолиси 146,4 минт киши (2004). Туманда 9 овул фуқаролари йиғини (Амударё, Бегжап, Жанажап, Кенагас, Кўлоб, Найманкўл, Саройкўл, Саричункўл, Сомонкўл), 1 шаҳар (Хўжайли), 1 шаҳарча (Водник) бор. Маркази — Хўжайаи ш.

Табиати. Рельефи, асосан, текисликдан иборат. Икдими кескин континентал. Йиллик ўртача тра 11°. Янв. нинг ўртача траси —6,9°, энг паст тра —32°. Июлнинг ўртача траси 27,1°, энг юқори тра 44». Вегетация даври 196 кун. Йилига 120 мм ёғин тушади. Туман худуди орқали Қўнғирот ва б. каналлар оқиб ўтади. Ўсимликлардан чий, қамиш, қўға, қўйтикан, рўвак, буғдойиқ, ажриқ, қорабароқ, оқбош, қарағай, юлғун, туранғил, ёввойи жийда, тол, селин ва б. ўсади. Ёввойи ҳайвонлардан, асосан, кемирувчилар, судралиб юрувчилар; қушлардан ўрдак, ғоз, оққуш, қўтон, бирқозон, читтак, инуя, деҳқончумчуқ, қизилиштон, сассиқпопишак, зарғалдоқ ва б. учрайди. Тупроклари, асосан, қумли чўл тупроқлар. Фойдали қазилмалардан пойдеворда ишлатиладиган тош олинади (Саричункўл, Найманкўл).

Аҳолиси, асосан, қорақалпоқлар ва ўзбеклар, шунингдек, қозоқ, туркман, рус, татар, корейс ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. Аҳрлининг ўртача зичлиги 1 км2 га 172 киши (2004).

Хўжалиги. Туманда 10 саноат корхонаси (шу жумладан, ун ва ёрма ктлари, шоли окдаш, аралаш ем заводлари ва б.), 4 автокорхона, почта, электр алоқаси корхоналари, т.й. транспорти, газ қувурлари (РФнинг марказий рнлари ва Уралга газ узатадиган компрессор стялар), тикувчилик фкаси, гиламчилик корхонаси ва б. фаолият кўрсатади.

Қ.х.нинг асосий тармоғи — пахтачилик. Ғалла, сабзавот ва полиз, картошка, шоли, емхашак экинлари ҳам экилади. 11 ширкат, 5 фермер хужалик уюшмаси бор. 490 деҳқон хўжалиги ташкил этилган. Тумандаги 329 та фермер хўжалиги деҳқончилик, 69 таси чорвачилик, 16 таси боғдорчилик билан шуғулланади. Туманда 22,5 минг га ерга қ.х. экинлари экилади. Х.т.даги жамоа ва шахсий хўжаликларда қорамол, қўй ва эчки, йилқи, парранда боқилади. Пиллачилик билан ҳам шуғулланилади.

Туманда 72 умумий таълим мактаби, 2 махсус интернат мактаби, меҳрибонлик уйи, 4 ўқувчиларни касбга йўналтириш маркази ишлаб турибди.

9 маданият уйи, 3 клуб, халқ театри, маданият ва истироҳат боғи, 35 кутубхона аҳолига хизмат кўрсатади. 3 касалхона, 5 поликлиника, 2 диспансер,

10 қишлоқ врачлик пункта, 4 қишлоқ врачлик амбулаторияси, 14 фельдшеракушерлик пункти, тез тиббий ёрдам бўлими мавжуд.

Тарихий ва меъморий ёдгорликлардан Миздахқон ўрта аср шаҳри харобаси, унинг худудида Габр қалъа тепалиги, Жумард тепалиги, Антакия шаҳар тепалиги (14-а.), Мазлумхон Сулув мақбараси (13-а. охири — 14-а. боши), Шамун Наби мақбараси, Ражаб Халифа уйи, Қирқ чўпон ёдгорлиги сақланган.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.