Xolçayon

Xolçayon — YunonBaqtriya va kuşonlar davri madaniyatiga oid yodgorliklar majmuasi (mil. av. 4— mil.5-a.). Surxondaryo viloyatining Denov tumani hududida joylaşgan. Bir neça tepalik (Xonaqohtepa, Qoraboğtepa, Maslahattepa va b.)dan iborat. San'atşunoslik intining G.A.Pugaçenkova rahbarligidagi arxeologiyasan'at ekspeditsiyasi örgangan (1959—63). Xonaqohtepadan mil. av. 2—1-a.larga oid hukmdor saroyi qoldiği topilgan. Bino töğri törtburçak şaklda, mayd. 35x26 m bölib, markaziy fasadi (old tomoni) tört ustunli oçiq ayvon (16,5x7 m)dan iborat. Yoğoç ustunlar ohaktoşdan işlangan tagkursiga örnaştirilgan. Ayvondan katta zalga (17,6x6,1 m) ötilgan. Zal devorlari osti böylab keng supa yasalgan. Bino fundamenta kvadrat şakldagi xomğiştlardan işlangan, ğiştlarning sirtiga turli şakldagi tamğalar bosilgan. Bino bir qavatli, usti tekis qilib yopilgan bölib, taşqi qalinligi 2,2 m, ba'zi joylarda 4 m ga yetgan. Zal va ayvon devorlarining pastki qismida devoriy surat izlari topilgan, yuqori qismiga esa haykalçalar işlangan. G.A. Pugaçenkovaning taxminiga köra, saroy yuyeçji qabilalaridan birining jabğusi Gerayga tegişli bölgan. Saroy xonalaridan köplab paykonlar, oltindan işlangan yirik kökrak nişonasi, oltin taqinçoklar, ipak parçasi, qimmatbaho toş munçoq va gemma parçalari, şişa idişlar, temir qiliç, şuningdek, turli qadaxlar, sopol idişlar, ot mingan çavandoz haykalçalari topilgan. X. majmuasiga kiruvçi Qoraboğtepaning atrofi mudofaa devori (qalinligi asosida 8 m ga yetgan) bilan öralgan. Tepada hayot mil. 3-a. boşigaça davom etganligi haqida Vasudeva I tangalari guvoxlik beradi. Umuman, X.dan 50 dan ortiq turli asrlarga oid tangalar topilgan. Ularning eng kadimgisi YunonBaqtriya podşolaridan Demetriy (mil. av. 200 y.) kumuş tangasi, Geliokl (mil. av. 156—140 y.) tetradraxmasi, Kuşon podşolaridan Kadfiz I, Kadfiz II, Kanişka, Xuvişka, Vasudeva I va Vasudeva II tangalari bölib, ular nafaqat Jan. Baqtriya, balki Şim. Baqtriya hududlarida ham keng tarqalgan. X. devoriy suratlarida uzum ğujumi, yaproqlar, ular orasida osilib turgan qandaydir dumaloq mevalar, gullar tasviri örin olgan. Şuningdek, özaro kompozitsion uyğunlikda bölgan odamlar obrazlari, yunon xudolari yoxud oliy hukmdorning mahobatli suratlari uçraydi. Devoriy suratlar orasida ayniqsa ikki erkak va bir ayol tasviri kişini öziga tortadi. Birinçi suratda erkak kişining oğzigaça qismi tuşirilgan boşi tasvirlangan. Unda öspirin yigitning kalta tölqinsimon soçlari va qora közlari, dumaloq iyagi, yarim oy şaklida çizilgan qora qoşlari, qirra buruni közga taşlanadi. Bu suratda tub joyli baktriyalik aks etgan. Ammo, ikkinçi suratda dumaloq boşli, soçlari ustara bilan qirilgan, oltin isirğa taqqan quloği çetida kokili bor, bodom qovoqli turk tasvirlangan. Ayol kişining surati yaxşi saklanmagan. Uning boş qismidan qora soçlari va kamalaksimon qoşlarigina qolgan.

X. saroyi ayvon va boş zali devorlarining yuqori qismida, bal. 2 m li panno ustiga işlangan piramon (friz)da devorga yopiştirilgan qabartma haykallar majmuasi bölgan. Ular orasida Geray va uning uruğiga tegişli personajlar tasviri köp uçraydi. Geray saklarni Qad. Baqtriyadan jan.ga surib çiqargan 5 yuyeçji qabilasidan biri — guyşuan qabila jamoasining sardori. Uning nomi bilan pul zarb etilganligi guyşuanlarni qolgan qabilalar içida iqtisodiy jihatdan qudratli bölganligidan dalolat beradi.

Zal jan. devorida çavandozlari bilan yelib ketayotgan 6 ta ot haykallari (kizil, oq va kora rangli) tasvirlangan. Otlarning asbobanjomlariga qaraganda, bu turdagi otlar yengil kavaleriyada xizmat qilgan. Bu devorda oğir kavaleriyaga möljallangan otlarning haykallari ham uçraydi. Ular metalldan işlangan himoya qalqoniga öralgan. Bunday tipdagi otlar rasmi Vasudeva I tangalarida

ham uçraydi. Bu ilk kuşonlar qöşinining qurilişi va tarkibi haqida guvoxlik beradi.

Ad.: Pugaçenkova G.A., Xalçayan. K probleme xudojestvennoy kulturi SevernoyBaktrii, T., 1966; Pugaçe nkova A., Rtveladze E.V., Severnaya Baktriya — Toxaristan, Oçerki istorii i kulturi, T., 1990; Rtveladze E.A., Velikiy şelkoviy put, T., 1999.

Ahmadali Asqarov.