Xolçayon

Xolçayon — Surxondaryo viloyatining Denov tumanidagi arxeologik yodgorliklar majmuasi; Yunon-Baqtriya va ilk kuşonlar davri madaniyatining eng muhim obidalaridan biri. ÖzME'ga köra, majmua miloddan avvalgi IV asrdan milodiy V asrgaça bölgan davrni qamrab oladi va Xonaqohtepa, Qoraboğtepa, Maslahattepa kabi bir neça tepalikdan iborat. Rusça Vikipediya Xolçayonni miloddan avvalgi I ming yillik örtalaridan milodiy III asr oxirigaça mavjud bölgan qadimiy şahar deb ta'riflaydi.12

Yodgorlik Amudaryoning (qadimgi Oks) şimoliy irmoği Surxondaryo vodiysida, hozirgi Denov şahri yaqinida joylaşgan. 1959–1963-yillarda bu yerda San'atşunoslik instituti qoşidagi arxeologik-san'atşunoslik ekspeditsiyasi Galina Pugaçenkova rahbarligida qazişmalar olib borgan. Rusça Vikipediyaga köra, qazişmalarda xandaq bilan öralgan qal'a devori, turar joylar va savdo mavzelari qoldiqlari oçilgan; me'morçilikda ellinistik an'analar mahalliy Baqtriya quriliş uslubi bilan uyğunlaşgan.

ÖzME'ga köra, Xonaqohtepada miloddan avvalgi II–I asrlarga oid hukmdor saroyining qoldiqlari topilgan. Bino töğri törtburçak şaklida (35 × 26 m) bölib, old tomonida tört ustunli oçiq ayvon, undan keyin katta zal joylaşgan; zal devorlari böylab keng supa qilingan. Yoğoç ustunlar ohaktoş tagkursilarga örnatilgan, devorlar sirtiga tamğalar bosilgan xom ğiştdan terilgan. Inglizça Vikipediya bu inşootni kiçik saroy yoki qabul zali deb hisoblaydi va uni ilk kuşonlar yoki ularning ajdodlari — yuyeçjilar bilan boğlaydi. Pugaçenkovaning taxminiga köra, saroy yuyeçji qabilalaridan biri — guyşuanlarning hukmdori Geraiga tegişli bölgan.

Saroy ayvoni va zali devorlarining yuqori qismida loydan işlangan, böyalgan qabartma haykallar friz şaklida joylaşgan. ÖzME'ga köra, ularda Gerai va uning uruğiga mansub şaxslar, çavandozlar, yengil va zirhli otliqlar tasvirlangan; zal janubiy devoridagi olti ot haykali ilk kuşon qöşinining tuzilişi haqida ma'lumot beradi. Inglizça Vikipediyaga köra, haykallarning bir qismi yuyeçjilarning saklar bilan janglarini aks ettiradi: yuyeçjilar savlatli, saklar esa köpinça kulgili qiyofada tasvirlangan. Topilmalar orasida Parfiya şohining byusti ham bor; tadqiqotçilar uni Vardan I bilan boğlaydi.

Devoriy suratlarda uzum boşlari, barglar, gullar, yunon xudolari va hukmdorlar qiyofasi uçraydi. ÖzME ayniqsa ikki erkak portretini ajratib körsatadi: biri mahalliy baqtriyalik yigitni, ikkinçisi soçi qirilgan, quloğida oltin isirğa taqqan turkiy qiyofadagi odamni tasvirlaydi. Inglizça Vikipediyaga köra, Benjamin Roulend Xolçayon san'atini ellinistik an'anadan kelib çiqqan va keyingi Gandhara san'atining şakllanişiga ta'sir körsatgan deb hisoblagan.

Saroy xonalaridan köplab kamon öqi uçlari, oltin kökrak nişonasi va taqinçoqlar, ipak parçasi, qimmatbaho toş munçoqlar, şişa idişlar, temir qiliç va sopol buyumlar topilgan. ÖzME'ga köra, Xolçayondan 50 dan ortiq tanga topilgan: ularning eng qadimiylari Yunon-Baqtriya podşolari Demetriy va Geliokl zarb ettirgan tangalar, keyingilari esa Kadfiz I, Kadfiz II, Kanişka, Xuvişka, Vasudeva I va Vasudeva II kabi kuşon hukmdorlariniki. Qoraboğtepada hayot milodiy III asr boşlarigaça davom etgan. Inglizça Vikipediyaga köra, ayrim haykallar hozir Özbekiston san'at muzeyi va Termiz arxeologiya muzeyida saqlanadi.