Xoletsistit

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 172–173-b. — ziyouz.com

Xoletsistit (yun. chole öt va kystis — pufak) — öt pufaginyant yalliğlanişi. Ovqat hazm qiliş sistemasining keng tarqalgan kasalliklaridan biri. Köproq örta va keksa yoşdagi ayollarda uçraydi. Aksariyat ötpgoş kasalligida kuzatiladi. Öt pufagi funksiyasining buzilişi (diskineziya), unda toş paydo bölib, öt töxtab qolişi, ovqatlaniş xususiyatiga boğliq holda öt tarkibining özgarişi, kam harakatlaniş, surunkali qabziyat, homiladorlik, turli xil infeksiyalar (içak tayoqçasi, kokklar va b. kasallik qözğatuvçi mikroorganizmlarning içak devori yoki qon orkali öt pufagiga ötişi natijasida) X. ga sabab böladi. Ötkir va surunkali X. farq qilinadi.

Ötkir X.da öng qovurğa ostida jigar sohasida, ba'zan kindik atrofida tösatdan qattiq oğriq paydo böladi. Bemor isitmalaydi, köngli aynib qusadi. Oğriq köpinça öng qöl va öng kurakka tarqaladi. U zörayganda bemor betoqatlanib, özini qöygani joy topolmay qoladi. Jigari, öt pufagi şişadi, köz oqlari, terisi sarğayadi (q. Sariq kasalligi). Siydik qizğişsariq rangga kiradi.

Surunkali X. köpinça ötkir X.dan söng, astasekin vujudga keladi. Köp belgilari ötkir X.ga öxşaş. Surunkali X. oğriqsiz keçişi ham mumkin, ba'zan qorinning yuqori qismida oğirlik seziladi, köngil ayniydi, kekirik paydo böladi. Aççiq yoki yoğliq qovurma taomlar iste'mol qilinganda kasallik yanada zörayadi.

X.da semiriş va moddalar almaşinuvi buzilişining oldini oliş, qabziyatga yöl qöymaslik, organizmdagi infeksiya manbalari (çirigan tişlar, tonzillit va b.)ni davolaş kerak.

XOLID ibn VALID, Xolid ibn alValid (? — 642) — qurayşiylardan bölgan islom sarkardasi. Dastlab Muhammad (sav)ning aşaddiy raqiblaridan bölib, ayniqsa, musulmonlar jamoasi uçun muvaffaqiyatsiz tugagan Uhud jangida alohida xizmat körsatgan. Biroq, Rasululloh s.a.v.ning qarindoşlari bölgan Maymunaga uylanganlaridan söng, islomni qabul qilib musulmonlarning eng jasur sarkardalaridan biriga aylangan. Suriya (Şom)dagi Mu'ta jangidan söng u «Sayfulloh» («Allohning qiliçi») faxriy nomini olgan. Payğambar vafotlaridan keyin soxta payğambar Musaylima izdoşlarini şafqatsiz jazolagan, 633 y. Qodisiya jangida forslarni yenggan, 635 y. Damaşqni egallagan, 636 y. Vizantiya imperatori Xerakliy (Irakliy) qöşinlarini Yarmuk jangida yengib, Falastin va Suriya (Şom)ni zabt qilgan. Xums ş.da vafot etgan.

Q.: Sariq kasalligi

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ХОЛЕЦИСТИТ (юн. chole ўт ва kystis — пуфак) — ўт пуфагинянт яллиғланиши. Овқат ҳазм қилиш системасининг кенг тарқалган касалликларидан бири. Кўпроқ ўрта ва кекса ёшдаги аёлларда учрайди. Аксарият ўтпгош касаллигида кузатилади. Ўт пуфаги функциясининг бузилиши (дискинезия), унда тош пайдо бўлиб, ўт тўхтаб қолиши, овқатланиш хусусиятига боғлиқ ҳолда ўт таркибининг ўзгариши, кам ҳаракатланиш, сурункали қабзият, ҳомиладорлик, турли хил инфекциялар (ичак таёқчаси, кокклар ва б. касаллик қўзғатувчи микроорганизмларнинг ичак девори ёки қон opкали ўт пуфагига ўтиши натижасида) X. га сабаб бўлади. Ўткир ва сурункали X. фарқ қилинади.

Ўткир Х.да ўнг қовурға остида жигар соҳасида, баъзан киндик атрофида тўсатдан қаттиқ оғриқ пайдо бўлади. Бемор иситмалайди, кўнгли айниб қусади. Оғриқ кўпинча ўнг қўл ва ўнг куракка тарқалади. У зўрайганда бемор бетоқатланиб, ўзини қўйгани жой тополмай қолади. Жигари, ўт пуфаги шишади, кўз оқлари, териси сарғаяди (қ. Сариқ касаллиги). Сийдик қизғишсариқ рангга киради.

Сурункали X. кўпинча ўткир Х.дан сўнг, астасекин вужудга келади. Кўп белгилари ўткир Х.га ўхшаш. Сурункали X. оғриқсиз кечиши ҳам мумкин, баъзан қориннинг юқори қисмида оғирлик сезилади, кўнгил айнийди, кекирик пайдо бўлади. Аччиқ ёки ёғлиқ қовурма таомлар истеъмол қилинганда касаллик янада зўраяди.

Х.да семириш ва моддалар алмашинуви бузилишининг олдини олиш, қабзиятга йўл қўймаслик, организмдаги инфекция манбалари (чириган тишлар, тонзиллит ва б.)ни даволаш керак.

ХОЛИД ибн ВАЛИД, Холид ибн алВалид (? — 642) — қурайшийлардан бўлган ислом саркардаси. Дастлаб Муҳаммад (сав)нинг ашаддий рақибларидан бўлиб, айниқса, мусулмонлар жамоаси учун муваффақиятсиз тугаган Уҳуд жангида алоҳида хизмат кўрсатган. Бироқ, Расулуллоҳ с.а.в.нинг қариндошлари бўлган Маймунага уйланганларидан сўнг, исломни қабул қилиб мусулмонларнинг энг жасур саркардаларидан бирига айланган. Сурия (Шом)даги Муъта жангидан сўнг у «Сайфуллоҳ» («Аллоҳнинг қиличи») фахрий номини олган. Пайғамбар вафотларидан кейин сохта пайғамбар Мусайлима издошларини шафқатсиз жазолаган, 633 й. Қодисия жангида форсларни енгган, 635 й. Дамашқни эгаллаган, 636 й. Византия императори Хераклий (Ираклий) қўшинларини Ярмук жангида енгиб, Фаластин ва Сурия (Шом)ни забт қилган. Хумс ш.да вафот этган.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.