Sariq kasalligi
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 197–198-b. — ziyouz.com
Sariq kasalligi - jigarda hosil böladigan bilirubin — öt pigmentining (q. Öt) töqimalarda töplanişi tufayli teri, köz oqi va şilliq pardalarining sariq tusga kirişi. S.k. qonda bilirubin mikdorining oşib ketişi natijasida paydo böladi. Kelib çiqiş sabablari va hosil böliş mexanizmiga köra, S.k. jigarda paydo böluvçi, mexanik va gemolitik xillarga bölinadi. Jigar (parenximaga oid) S.k. jigar hujayralarining infeksion yoki toksik zaharlanişi natijasida paydo bölib, jigarda turli xil özgarişlar keltirib çiqaradi, bilirubinni içakka ötkazadi: axlat rangi oqarib, siydik töqlaşadi. Jigar S.k. aksariyat ötkir gepatit kasalligi (q. Virusli gepatit) tufayli, şuningdek, jigar hujayralarining alkogol ta'sirida zaharlanişi oqibatida kelib çiqadi. Mexanik S.k. öt (safro)ning öt yöllaridan öta olmasligi, mas, öt pufagida toşlar paydo bölişi natijasida ötning içakka öta olmasligi va şu tufayli öt yöllarida töxtalib qolgan safrodagi bilirubin töğridantöğri qonga ötib ketişi sababli kelib çiqadi.
Odatda, avval köz oqi, keyin yumşoq tanglayning şilliq pardasi, til osti, teri sarğayadi. Sariklikning kuçlikuçsizligi qondagi bilirubin mikdorining köpozligiga boğliq. S.k.da köpinça teri kiçişadi, çunki öt kislota teridagi periferik nerv oxirlarini qözğatadi.
S.k. paydo bölganida darhol vraçga murojaat qiliş lozim.
2—3 kunlik çaqaloqlarda köpinça jigar funksiyasidagi vaqtinçalik yetişmovçilik natijasida badan sarğayişi — fiziologik sariqlik kuzatiladi. Bu holat maxsus davoni talab qilmaydi va 1—2 haftada ötib ketadi. Ba'zan ona b-n bolaning qoni birbiriga mos kelmasa, ya'ni ona qoni rezusmanfiy bölib, homilaniki esa rezusmusbat bölsa, u holda ona b-n homila örtasida «rezusraqobat» yuzaga kelişi natijasida S.k. çaqaloklardagi gemolitik kasalliklar b-n birga davom etadi (q. Çaqaloqlarning gemolitik kasalliklari). S.k. gohida homiladorlik istisqosida ham yuz beradi (q. Homiladorlik toksikozlari).
Şonosir Şovohobov.
Q.: Homiladorlik toksikozlari, Ot, Ot, Öt, Öt, Virusli gepatit
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
САРИҚ КАСАЛЛИГИ - жигарда ҳосил бўладиган билирубин — ўт пигментининг (қ. Ўт) тўқималарда тўпланиши туфайли тери, кўз оқи ва шиллиқ пардаларининг сариқ тусга кириши. С.к. қонда билирубин микдорининг ошиб кетиши натижасида пайдо бўлади. Келиб чиқиш сабаблари ва ҳосил бўлиш механизмига кўра, С.к. жигарда пайдо бўлувчи, механик ва гемолитик хилларга бўлинади. Жигар (паренхимага оид) С.к. жигар ҳужайраларининг инфекцион ёки токсик заҳарланиши натижасида пайдо бўлиб, жигарда турли хил ўзгаришлар келтириб чиқаради, билирубинни ичакка ўтказади: ахлат ранги оқариб, сийдик тўқлашади. Жигар С.к. аксарият ўткир гепатит касаллиги (қ. Вирусли гепатит) туфайли, шунингдек, жигар ҳужайраларининг алкоголь таъсирида заҳарланиши оқибатида келиб чиқади. Механик С.к. ўт (сафро)нинг ўт йўлларидан ўта олмаслиги, мас, ўт пуфагида тошлар пайдо бўлиши натижасида ўтнинг ичакка ўта олмаслиги ва шу туфайли ўт йўлларида тўхталиб қолган сафродаги билирубин тўғридантўғри қонга ўтиб кетиши сабабли келиб чиқади.
Одатда, аввал кўз оқи, кейин юмшоқ танглайнинг шиллиқ пардаси, тил ости, тери сарғаяди. Сарикликнинг кучликучсизлиги қондаги билирубин микдорининг кўпозлигига боғлиқ. С.к.да кўпинча тери кичишади, чунки ўт кислота теридаги периферик нерв охирларини қўзғатади.
С.к. пайдо бўлганида дарҳол врачга мурожаат қилиш лозим.
2—3 кунлик чақалоқларда кўпинча жигар функциясидаги вақтинчалик етишмовчилик натижасида бадан сарғайиши — физиологик сариқлик кузатилади. Бу ҳолат махсус давони талаб қилмайди ва 1—2 ҳафтада ўтиб кетади. Баъзан она б-н боланинг қони бирбирига мос келмаса, яъни она қони резусманфий бўлиб, ҳомиланики эса резусмусбат бўлса, у ҳолда она б-н ҳомила ўртасида «резусрақобат» юзага келиши натижасида С.к. чақалоклардаги гемолитик касалликлар б-н бирга давом этади (қ. Чақалоқларнинг гемолитик касалликлари). С.к. гоҳида ҳомиладорлик истисқосида ҳам юз беради (қ. Ҳомиладорлик токсикозлари).
Шоносир Шовоҳобов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.