Xoqon
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 245–246-b. — ziyouz.com
Xoqon XOQON, qağan, qoon — Markaziy Osiyolik ayrim xalqlarda, şu jumladan, turkiy xalqlarda hukmdorlarning eng oliy unvoni. Uşbu unvon imperator, şahanşoh unvonlari bilan teng ma'noni bildirgan.
Mil. av. 1-a.dan to sönggi örta asrlargaça Markaziy Osiyo, Şim. Xitoy, Şim. Kavkaz, Jan. Rossiya, Şarqiy Yevropa, Eron, Hindiston va b. ölkalarda hukm surgan turkiy sulolalar aksariyatida hukmronlar uçun qöllangan. Dastlab mil. av. 1-a.da Osiyo hunlarida köringan uşbu unvon Yevropa hunlari — gunnlar, syanbilar, tabğaç (kelib çiqişi turkiy bölgan Xitoydagi Şim. Vey sulolasi), eftaliylar, Avar xoqonligi (Şarkdy Yevropada), Turk xoqonligi, Xazar xoqonligi, Uyğur xoqonligi davlatlarida mavjud bölgan. Keyinçalik, Qoraxoniylar, Saljuqiylar, Xorazmşohlar, Temuriylar, Usmoniylar davlatlarida ham yuksak unvon sifatida qöllanilgan. Bundan taşqari, uşbu unvon turkiylar bilan qöşni bölgan boşqa xalqlarda: slavyanlarda (Kiyev Rusi davlati), möğullar (Çingizxon imperiyasi)da ham işlatilgan (yana q. Xon). Ayniqsa, Turk xoqonligi davrida oliy hukmdor sifatida davlat tepasida X.lar turgan. Bu davrga taalluqli qad. turkiy, xitoy, yunon, arman, suryoniy, suğdiy, baqtriy, tibet tilidagi manbalarda turk X.lari haqida ma'lumotlar saqlanib qolgan. Xitoy yilnomalarida X.larning taxtga çiqiş marosimi haqida keng tafsilotlar berilgan. Jumladan, X. böladigan şaxs oq kigiz ustiga ötirğizilib, 9 kişi tomonidan yuqoriga kötarilgan holda ötov (çodir)ning atrofida quyoş yönalişida 9 marotaba aylantirilgan. Söngra esa ipak römol bilan tomoği siqilib, undan qança yil hukmdor bölişi söralgan, oğzidan çiqqan birinçi tovuş yoki sözga qarab, uning qança muddat hukm surişi tayin kilingan. Şunga öxşaş ma'lumotlar yunon, arab, fors, turkiy manbalarda ham saqlanib qolgan.
Turk xoqonligi davrida, jumladan, 6—8-a.larda Markaziy Osiyoning bir qança ölkalarida; Toxariston, Suğd, Farğona, Çoç, Yettisuvda «xoqon» unvoni bilan tangalar çiqarilgan.
Ld.:Biçurin N.Ya., Sobraniye svedeniy o narodax obitavşix v Sredney Azii v drevniye vremena, t. 1—3, M.—L., 1950—1953.
Ğaybulla Boboyorov.
Q.: Xon
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХОҚОН, қаған, қоон — Марказий Осиёлик айрим халқларда, шу жумладан, туркий халқларда ҳукмдорларнинг энг олий унвони. Ушбу унвон император, шаҳаншоҳ унвонлари билан тенг маънони билдирган.
Мил. ав. 1-а.дан то сўнгги ўрта асрларгача Марказий Осиё, Шим. Хитой, Шим. Кавказ, Жан. Россия, Шарқий Европа, Эрон, Ҳиндистон ва б. ўлкаларда ҳукм сурган туркий сулолалар аксариятида ҳукмронлар учун қўлланган. Дастлаб мил. ав. 1-а.да Осиё ҳунларида кўринган ушбу унвон Европа ҳунлари — гуннлар, сянбилар, табғач (келиб чиқиши туркий бўлган Хитойдаги Шим. Вэй сулоласи), эфталийлар, Авар хоқонлиги (Шаркдй Европада), Турк хоқонлиги, Хазар хоқонлиги, Уйғур хоқонлиги давлатларида мавжуд бўлган. Кейинчалик, Қорахонийлар, Салжуқийлар, Хоразмшоҳлар, Темурийлар, Усмонийлар давлатларида ҳам юксак унвон сифатида қўлланилган. Бундан ташқари, ушбу унвон туркийлар билан қўшни бўлган бошқа халқларда: славянларда (Киев Руси давлати), мўғуллар (Чингизхон империяси)да ҳам ишлатилган (яна қ. Хон). Айниқса, Турк хоқонлиги даврида олий ҳукмдор сифатида давлат тепасида Х.лар турган. Бу даврга тааллуқли қад. туркий, хитой, юнон, арман, сурёний, суғдий, бақтрий, тибет тилидаги манбаларда турк Х.лари ҳақида маълумотлар сақланиб қолган. Хитой йилномаларида Х.ларнинг тахтга чиқиш маросими ҳақида кенг тафсилотлар берилган. Жумладан, X. бўладиган шахс оқ кигиз устига ўтирғизилиб, 9 киши томонидан юқорига кўтарилган ҳолда ўтов (чодир)нинг атрофида қуёш йўналишида 9 маротаба айлантирилган. Сўнгра эса ипак рўмол билан томоғи сиқилиб, ундан қанча йил ҳукмдор бўлиши сўралган, оғзидан чиққан биринчи товуш ёки сўзга қараб, унинг қанча муддат ҳукм суриши тайин килинган. Шунга ўхшаш маълумотлар юнон, араб, форс, туркий манбаларда ҳам сақланиб қолган.
Турк хоқонлиги даврида, жумладан, 6—8-а.ларда Марказий Осиёнинг бир қанча ўлкаларида; Тохаристон, Суғд, Фарғона, Чоч, Еттисувда «хоқон» унвони билан тангалар чиқарилган.
Лд.:Бичурин Н.Я., Собрание сведений о народах обитавших в Средней Азии в древние времена, т. 1—3, М.—Л., 1950—1953.
Ғайбулла Бобоёров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.