Xorazm vohasi
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 206–207-b. — ziyouz.com
Xorazm vohasi — Amudaryoning quyi qismidagi qad. voha. X.v.da Özbekistonning Xorazm viloyati, Qoraqalpoğistonning jan.ğarbiy qismi hamda Turkmaniston Toşhovuz viloyatining şim.şarqiy qismi joylaşgan. Şim.dan (şartli ravişda) Qönğirot kengligi, ğarb va jan.da Ustyurt platosi va Qoraqum çöllari, şarkda Qizilqum çöli bilan çegaradoş.
X.v. hududi yuzasining şakllanişi Amudaryo akkumulyativ faoliyati bilan boğliq. Daryoning çökindi va gil yotqiziqlari ming yillar davomida şu hududda töplanib deltalarni hosil qilgan (q. Amudaryo deltasi). X.v. jan.da Tuyamöyin tangligiga qadar davom etgan. Voha şim. va şim.ğarb tomon 300 km dan ziyod masofaga çözilgan. Eni çekka jan. qismida (Tuyamöyin tangligida) 10—12 km, şim. qismida 120—130 km, Sulton Uvays tizmasining ğarbiy qismida (Taxtatoş tangligida) 70—80 km. Tuyamöyin tangligidan şim.da XorazmToşhovuz tekisligi joylaşgan. X.v.ning yer yuzasi törtlamçi davrda allyuvialdelta yotqiziqlarining astasekin töplanişi va deltaning Orol dengizi va Sariqamiş botiği tomon ösişi natijasida şakllangan. Ular yoşi va litologik tarkibi jihatidan bir xilda emas. Ayrim kiçik botiqparda köl yotqiziqlari ham uçraydi. Qadimdan dehqonçilik qilinadigan yerlarda (qalinligi 2— 3 m li) agroirrigatsion qatlamlar töplangan.
X.v. yer yuzasi tuzilişi jihatidan, asosan, yassi tekislik, şim. va şim. ğarb tomon bir oz nişab. Nişablik juda kam bölganidan Amudaryo (ayniqsa, vohaning şim. qismida) tarmoqlanib sekin oqadi. Şu bois, bir neçta qad. özanlar (Köhnadaryo, Daryolik, Davdon, Şörtonboy, KreytÖzak, Itkraözak, Qoraözak va b.) vujudga kelgan. Ular orasida turli balandlikdagi bir qança tepalik va marzalar joylaşgan.
X.v. yer yuzasi inson faoliyati ta'sirida ham özgargan (kanal, ariq, zovurlar qazilgan). X.v. şim. kenglikda joylaşgan. Yanv.ning örtaça trasi —4,5°, —7,6°. Eng past tra —32°, ba'zi yillarda —4 G, —43°. Iyulning örtaça trasi 25,3°—28,4°. Eng yuqori tra 41°—44°. Hoz. kunda, Orol dengizi sathining pasayişi oqibatida yozgi tra ortib, qiş sovuqlaşib bormoqda. X.v. eng qurğoqçil vohalardan hisoblanadi (yiliga 80—120 mm yoğin tuşadi). Yoğin miqdori jan. dan şim.ga ortib boradi. Yoğinning köp qismi qiş va bahor fasllarida tuşadi.
Amudaryo tarmoqlarining köpçilik qismi quruq özanlarga aylangan. X.v.da 100 dan ortiq köl (Tönğizköl, Şörköl, Uluğşörköl, Kernay, Qorateran, Bötaköl, Oqçaköl, Oltinköl, Zeyköl, Oqköl va b.) mavjud. X.v.da turli tuproq tiplari tarqalgan. Katta qismida ötloqqayir allyuvial, suğoriladigan ötloq (ötloqvoha) tuproklar hosil bölgan. Ulardagi çirindi moddalar miqsori 2—3%. Bu tuproqlar pastqam, grunt suvlari yer yuzasiga yaqin yerlarda şörlangan. Botqoqşörxok tuproqlar ham uçraydi. Tuproqlar insoniyatning bir neça ming yillardan beri davom etib kelayotgan xöjalik faoliyati ta'sirida özgarib, madaniy voha tuproğiga aylangan. Vohada yovvoyi ösimliklardan qamiş, turanğil, yovvoyi jiyda, tol, yulğun, yantoq, ajriq, buğdoyiq, sarsazan, qorabaroq, tamarisk, şöra va b. ösadi. Çöllarga yondoş qismida selin, juzğun, oq saksovul, quyonsuyak, qizilça va b. tarqalgan. Yovvoyi hayvonlardan çiyaböri, tulki, töqay muşugi, börsiq, körsiçqrn, kalamuş, tipratikan, ondatra; quşlardan çumçuq, mayna, zarğaldoq, bedana; daryo qayirlari va köllarda qirğovul, ğoz, ördak va b. uçraydi. Daryo va köllarda balikdarning bir qança turi bor. X.v. yer, ösimlik va iqlim resurslariga boy. Voha hududidagi ösimlik va hayvon turlarini örganiş va muhofaza qiliş maqsadida Badaytöqay davlat qöriqxonasi taşkil etilgan.
Murod Mamatqulov.
Q.: Amudaryo deltasi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХОРАЗМ ВОҲАСИ — Амударёнинг қуйи қисмидаги қад. воҳа. Х.в.да Ўзбекистоннинг Хоразм вилояти, Қорақалпоғистоннинг жан.ғарбий қисми ҳамда Туркманистон Тошҳовуз вилоятининг шим.шарқий қисми жойлашган. Шим.дан (шартли равишда) Қўнғирот кенглиги, ғарб ва жан.да Устюрт платоси ва Қорақум чўллари, шаркда Қизилқум чўли билан чегарадош.
Х.в. ҳудуди юзасининг шаклланиши Амударё аккумулятив фаолияти билан боғлиқ. Дарёнинг чўкинди ва гил ётқизиқлари минг йиллар давомида шу ҳудудда тўпланиб дельталарни ҳосил қилган (қ. Амударё дельтаси). Х.в. жан.да Туямўйин танглигига қадар давом этган. Воҳа шим. ва шим.ғарб томон 300 км дан зиёд масофага чўзилган. Эни чекка жан. қисмида (Туямўйин танглигида) 10—12 км, шим. қисмида 120—130 км, Султон Увайс тизмасининг ғарбий қисмида (Тахтатош танглигида) 70—80 км. Туямўйин танглигидан шим.да ХоразмТошҳовуз текислиги жойлашган. Х.в.нинг ер юзаси тўртламчи даврда аллювиалдельта ётқизиқларининг астасекин тўпланиши ва дельтанинг Орол денгизи ва Сариқамиш ботиғи томон ўсиши натижасида шаклланган. Улар ёши ва литологик таркиби жиҳатидан бир хилда эмас. Айрим кичик ботиқпарда кўл ётқизиқлари ҳам учрайди. Қадимдан деҳқончилик қилинадиган ерларда (қалинлиги 2— 3 м ли) агроирригацион қатламлар тўпланган.
Х.в. ер юзаси тузилиши жиҳатидан, асосан, ясси текислик, шим. ва шим. ғарб томон бир оз нишаб. Нишаблик жуда кам бўлганидан Амударё (айниқса, воҳанинг шим. қисмида) тармоқланиб секин оқади. Шу боис, бир нечта қад. ўзанлар (Кўҳнадарё, Дарёлик, Давдон, Шўртонбой, КрейтЎзак, Иткраўзак, Қораўзак ва б.) вужудга келган. Улар орасида турли баландликдаги бир қанча тепалик ва марзалар жойлашган.
Х.в. ер юзаси инсон фаолияти таъсирида ҳам ўзгарган (канал, ариқ, зовурлар қазилган). Х.в. шим. кенгликда жойлашган. Янв.нинг ўртача траси —4,5°, —7,6°. Энг паст тра —32°, баъзи йилларда —4 Г, —43°. Июлнинг ўртача траси 25,3°—28,4°. Энг юқори тра 41°—44°. Ҳоз. кунда, Орол денгизи сатҳининг пасайиши оқибатида ёзги тра ортиб, қиш совуқлашиб бормоқда. Х.в. энг қурғоқчил воҳалардан ҳисобланади (йилига 80—120 мм ёғин тушади). Ёғин миқдори жан. дан шим.га ортиб боради. Ёғиннинг кўп қисми қиш ва баҳор фаслларида тушади.
Амударё тармоқларининг кўпчилик қисми қуруқ ўзанларга айланган. Х.в.да 100 дан ортиқ кўл (Тўнғизкўл, Шўркўл, Улуғшўркўл, Кернай, Қоратеран, Бўтакўл, Оқчакўл, Олтинкўл, Зейкўл, Оқкўл ва б.) мавжуд. Х.в.да турли тупроқ типлари тарқалган. Катта қисмида ўтлоққайир аллювиал, суғориладиган ўтлоқ (ўтлоқвоҳа) тупроклар ҳосил бўлган. Улардаги чиринди моддалар миқцори 2—3%. Бу тупроқлар пастқам, грунт сувлари ер юзасига яқин ерларда шўрланган. Ботқоқшўрхок тупроқлар ҳам учрайди. Тупроқлар инсониятнинг бир неча минг йиллардан бери давом этиб келаётган хўжалик фаолияти таъсирида ўзгариб, маданий воҳа тупроғига айланган. Воҳада ёввойи ўсимликлардан қамиш, туранғил, ёввойи жийда, тол, юлғун, янтоқ, ажриқ, буғдойиқ, сарсазан, қорабароқ, тамариск, шўра ва б. ўсади. Чўлларга ёндош қисмида селин, жузғун, оқ саксовул, қуёнсуяк, қизилча ва б. тарқалган. Ёввойи ҳайвонлардан чиябўри, тулки, тўқай мушуги, бўрсиқ, кўрсичқрн, каламуш, типратикан, ондатра; қушлардан чумчуқ, майна, зарғалдоқ, бедана; дарё қайирлари ва кўлларда қирғовул, ғоз, ўрдак ва б. учрайди. Дарё ва кўлларда баликдарнинг бир қанча тури бор. Х.в. ер, ўсимлик ва иқлим ресурсларига бой. Воҳа ҳудудидаги ўсимлик ва ҳайвон турларини ўрганиш ва муҳофаза қилиш мақсадида Бадайтўқай давлат қўриқхонаси ташкил этилган.
Мурод Маматқулов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.