Xorazmşoh Muhammad
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 913–914-b. — ziyouz.com
Muhammad Xorazmşoh MUHAMMAD Xorazmşoh, Muhammad II Aloiddin, Aloiddin Muhammad (töliq ismi Qutbiddin Muhammad ibn Takaş ibn Elarslon ibn Anuştegin) (taxm. 1182— 1220 y. dek.) — Anuşteginiylar sulolasidan bölgan Xorazmşohlar davlati hukmdori (1200 y. 3 avg. — 1220 y. dek.). Otasi — Takaş xorazmşoh, onasi Tur-kon xotun qipçoq xoni Jonkişining qizi. M. 1193 y. dek. da otasi tomonidan Nişopur ş.ga voliy (hokim) qilib tayinlangan 1198 y.da xalifa Nosir Takaşga va uning öğli Qutbiddin Muhammadga şaraf libosi va Xuroson, Turkiston va Iroq ajami sultoni ekanini tasdiqlovçi manşur (yorliq) jönatgan. Takaş vafotidan söng Xorazmşohlar davlati taxtiga Qutbiddin Muhammad ötirdi. U otasining Aloiddin laqabini, keyinroq esa Sanjar (ikkinçi) nomini qabul qildi. M. davrida saltanat ham hududiy, ham kuç-qudrat jihatidan özining yuksak çöqqisiga yetgan. M. davrida Xorazmşohlar davlati şim.da Orol, ğarbda Kaspiy dengizigaça, jan. da Iroq va Ğaznagaça, şarqda Yettisuvgaça kengaygan. 1207 y.da Xurosonda va Fors Iroqida öz mavqeini mustahkamlab olgan M. e'tiborini Movaro-unnaxrga qaratdi. Bunga sabab qoraxoniylarning sönggi hukmdori Usmon ibn Ibrohimning qoraxitoylarga qarşi kuraşda (q. Malik Sanjar qözğoloni) yordam söragani bir bahona böldi. Xorazmşoh qöşinlari qoraxitoylarning Tayangu boşliq qöşini b-n Ilamiş sahrosida töqnaşdi. Bu jangda krraxitoylar mağlub bölib, Movarounnahrdan Özgandgaça bölgan yerlar Xorazmşoh tasarrufiga ötdi. M. öziga Iskandari Soniy laqabini ham oldi va saroyda Zulqarnayn navbasi (şoh kirişi şarafiga musiqiy madhiya) ni joriy qildi. Qoraxitoylar davlatini tormor qilib, şarqiy çegaralaridan xotirjam bölgaç, Fors Iroqini, Mozandaron, Arron, Ozarbay-jon, Şirvon, Mikron, Mingqişloq, Keş, Sijiston, Ğur, Ğazna, Bomiyonlarni zabt etib, Xindiston çegaralarigaça yetib bordi. M. Movarounnahrni butunlay egallagaç, Xitoyga qöşin tortmoqçi bölgan, ammo 1215 y. Çingizxonnkj Pekinni bosib olganini eşitgaç, u haqida töliq ma'lumot töplaş uçun Bahouddin Roziy boşçiligida Möğulistonga elçilar yubordi. Şu tariqa har ikki tomon bir neça marta bir-birlariga elçilar yuborib turganlar. 1218 y. Çingizxonning şaxsiy vakili Uhuna boşliq 500 tuyadan ortiq elçi va savdogarlar karvoni Ötrorga kirib keldi. Ötror hokimi Inolçiq, karvonni uşlab, elçilarni qatl ettirgan (q. Ötror voqeasi). M.ning davlatini yaxşi örgangan Çingizxon Xorazmga qaram xalqlarning noroziligidan, laşkarboşilar orasidagi nizolardan, M.ning onasi Turkon xo-tun qarindoşlari orasidan çiqqan amaldorlardan foydalanişi hamda M.ning möğullar hujumi xabarini eşitib amalga oşirgan notöğri tadbirlari (har bir şahar öz-özini himoya qşşşi; raiyatdan 1 yil uçun
3 barobar xiroj yiğişi) sababli mu-vaffaqiyatga erişdi. Çingizxon Xorazmga yuriş qilib Ötror (1219), Buxoro va Samarqand (1220)ni bosib oldi. M. Movarounnahrni taşlab Xuroson tarafga qoçdi. Çingizxonning 20 min-glik qöşinining tinimsiz ta'qib qilişi M.ga öz kuçlarini qayta töplab, nafasini rostlaşga imkon bermadi. Kaspiy dengizining Aşur o.ga borib qolgan M. qattiqbetob bölib qoldi va umrining oxirida oldingi qarorini özgartirib, öğli Qutbiddin Özloqşohning örniga Jaloliddin Manguberdini valiaxd deb e'lon qildi. Öşa orolda vafot etdi va şu yerda dafn etildi. Keyinçalik Jaloliddinning farmoyişiga köra, M.ning jasadi Isfahondagi xorazmşoxlarning xotirasiga qurilgan madrasaga kömiş uçun Ardahn qal'asiga keltirilgan.
Manba: Şihobiddin Muhammad an-Nasaviy, Sulton Jaloliddin Manguberdi hayoti tafsiloti, T., 1999.
Ad.: Buniyodov 3., Anuştegin xorazmşohlar davlati (1097-1231), T., 1998.
Ne'mat Polvonov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МУҲАММАД Хоразмшоҳ, Муҳаммад II Алоиддин, Алоиддин Муҳаммад (тўлиқ исми Қутбиддин Муҳаммад ибн Такаш ибн Эларслон ибн Ануштегин) (тахм. 1182— 1220 й. дек.) — Ануштегинийлар сулоласидан бўлган Хоразмшоҳлар давлати ҳукмдори (1200 й. 3 авг. — 1220 й. дек.). Отаси — Такаш хоразмшоҳ, онаси Тур-кон хотун қипчоқ хони Жонкишининг қизи. М. 1193 й. дек. да отаси томонидан Нишопур ш.га волий (ҳоким) қилиб тайинланган 1198 й.да халифа Носир Такашга ва унинг ўғли Қутбиддин Муҳаммадга шараф либоси ва Хуросон, Туркистон ва Ироқ ажами султони эканини тасдиқловчи маншур (ёрлиқ) жўнатган. Такаш вафотидан сўнг Хоразмшоҳлар давлати тахтига Қутбиддин Муҳаммад ўтирди. У отасининг Алоиддин лақабини, кейинроқ эса Санжар (иккинчи) номини қабул қилди. М. даврида салтанат ҳам ҳудудий, ҳам куч-қудрат жиҳатидан ўзининг юксак чўққисига етган. М. даврида Хоразмшоҳлар давлати шим.да Орол, ғарбда Каспий денгизигача, жан. да Ироқ ва Ғазнагача, шарқда Еттисувгача кенгайган. 1207 й.да Хуросонда ва Форс Ироқида ўз мавқеини мустаҳкамлаб олган М. эътиборини Моваро-уннахрга қаратди. Бунга сабаб қорахонийларнинг сўнгги ҳукмдори Усмон ибн Иброҳимнинг қорахитойларга қарши курашда (қ. Малик Санжар қўзғолони) ёрдам сўрагани бир баҳона бўлди. Хоразмшоҳ қўшинлари қорахитойларнинг Тайангу бошлиқ қўшини б-н Иламиш саҳросида тўқнашди. Бу жангда кррахитойлар мағлуб бўлиб, Мовароуннаҳрдан Ўзгандгача бўлган ерлар Хоразмшоҳ тасарруфига ўтди. М. ўзига Искандари Соний лақабини ҳам олди ва саройда Зулқарнайн навбаси (шоҳ кириши шарафига мусиқий мадҳия) ни жорий қилди. Қорахитойлар давлатини тормор қилиб, шарқий чегараларидан хотиржам бўлгач, Форс Ироқини, Мозандарон, Аррон, Озарбай-жон, Ширвон, Микрон, Мингқишлоқ, Кеш, Сижистон, Ғур, Ғазна, Бомиёнларни забт этиб, Хиндистон чегараларигача етиб борди. М. Мовароуннаҳрни бутунлай эгаллагач, Хитойга қўшин тортмоқчи бўлган, аммо 1215 й. Чингизхоннкж Пекинни босиб олганини эшитгач, у ҳақида тўлиқ маълумот тўплаш учун Баҳоуддин Розий бошчилигида Мўғулистонга элчилар юборди. Шу тариқа ҳар икки томон бир неча марта бир-бирларига элчилар юбориб турганлар. 1218 й. Чингизхоннинг шахсий вакили Уҳуна бошлиқ 500 туядан ортиқ элчи ва савдогарлар карвони Ўтрорга кириб келди. Ўтрор ҳокими Инолчиқ, карвонни ушлаб, элчиларни қатл эттирган (қ. Ўтрор воқеаси). М.нинг давлатини яхши ўрганган Чингизхон Хоразмга қарам халқларнинг норозилигидан, лашкарбошилар орасидаги низолардан, М.нинг онаси Туркон хо-тун қариндошлари орасидан чиққан амалдорлардан фойдаланиши ҳамда М.нинг мўғуллар ҳужуми хабарини эшитиб амалга оширган нотўғри тадбирлари (ҳар бир шаҳар ўз-ўзини ҳимоя қшшши; раиятдан 1 йил учун
3 баробар хирож йиғиши) сабабли му-ваффақиятга эришди. Чингизхон Хоразмга юриш қилиб Ўтрор (1219), Бухоро ва Самарқанд (1220)ни босиб олди. М. Мовароуннаҳрни ташлаб Хуросон тарафга қочди. Чингизхоннинг 20 мин-глик қўшинининг тинимсиз таъқиб қилиши М.га ўз кучларини қайта тўплаб, нафасини ростлашга имкон бермади. Каспий денгизининг Ашур о.га бориб қолган М. қаттиқбетоб бўлиб қолди ва умрининг охирида олдинги қарорини ўзгартириб, ўғли Қутбиддин Ўзлоқшоҳнинг ўрнига Жалолиддин Мангубердини валиахд деб эълон қилди. Ўша оролда вафот этди ва шу ерда дафн этилди. Кейинчалик Жалолиддиннинг фармойишига кўра, М.нинг жасади Исфаҳондаги хоразмшохларнинг хотирасига қурилган мадрасага кўмиш учун Ардаҳн қалъасига келтирилган.
Манба: Шиҳобиддин Муҳаммад ан-Насавий, Султон Жалолиддин Мангуберди ҳаёти тафсилоти, Т., 1999.
Ад.: Буниёдов 3., Ануштегин хоразмшоҳлар давлати (1097-1231), Т., 1998.
Неъмат Полвонов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.