Xorazmşohlar davlati
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 224–229-b. — ziyouz.com
Xorazmşohlar davlati - qadimgi davrdan 13-a. örtalariga qadar Xorazm hududida hukmronlik qilgan sulolalar (siyovuşiylar, afriğiylar, ma'muniylar, oltintoşlar, anuşteginiylar). X.d.ni xorazmşohlar boşqargan. Markazi, asosan, Amudaryoning quyi oqimida joylaşgan bölsa ham, rivojlangan davrlarida, ayniqsa, 13-a. boşlarida şim.da Kaspiy dengizining şim. sohillari, jan.da Hindukuş toğlari, şarqda Qaşqargaça yetgan. Arxeologik ma'lumotlar Közaliqir, Kuyqirilgan qal'a, Tuproşal'a, Kat qal'alarini poytaxt şahar bölgan deb taxmin qilişga imkon beradi. Yozma manbalar Kat qal'asini afriğiylar sulolasi vakillarining sönggi qarorgohi bölganligini tasdiqlasa, Gurganj (Köhna Urganç) ş. ma'muniylar, oltintoşlar va anuşteginiylar sulolasining poytaxti bölgan.
Abu Rayhon Beruniy ma'lumotlariga qaraganda, xorazmşoh unvonini olgan dastlabki sulola siyovuşiylar hisoblanadi. Mil. av. 8-a.da şakllangan Qadimgi Xorazm (q. Xorazm) davlatida axomaniylar va undan keyingi afriğiylar sulolasi asosçisi Afriğgaça (305 y.) bulgan X.d. haqida töla va aniq ma'lumotlar yöq.
Beruniy bu haqda: «Siyovuş ibn Kayxusravning Xorazmga kelişidan, Kayxusrav va uning naslining Xorazmda podşohlik kilişlaridan tarix oldilar. Şu vaqgda Kayxusrav Xorazmga köçib, turk podşoxlari (ustidan) xukmronligini yurgizgan edi», deb yozgan.
Kayxusrav bilan Afriğ davri oraliğida «xorazmşoh» unvoniga sazovor bölgan şoxdardan bizga Kayxusrav (taxm. mil. av. 1200—1140 y.), Saksafar (taxm. mil. av. 519—517 y.), Farasman (taxm. mil. av. 329—320 y.), Xusrav (taxm. mil. av. 320 y.) nomlari ma'lum. Bu davrlarga oid arxeologik manbalar X.d.da sun'iy suğorişga asoslangan dehqonçilik, savdosotiq ança rivojlanganidan darak beradi. 1938—40, 1954—56 va 1965—75 y.lardagi arxeologiketnografik ekspeditsiyalar natijasida örganilgan yodgorliklardan topilgan moddiymadaniy topilmalar Xorazmda ilmfan, san'at, haykaltaroşlik yuksak darajada rivojlanganidan darak beradi. Bu yodgorliklarning yuqori qatlamlari va hozirgaça saklanib qolgan qismlarining köpçiligi, asosan, afriğiylar sulolasi davrida qurilgan.
3-a.da Xorazm hududida iqtisodiysiyosiy jihatdan mustaqil bölib olgan bir neçta hokimliklar vujudga kelgan. Tuproqqal'a saroyi zallarining birida boşiga toj kiygan va qöliga burgut uşlagan podşo haykalining topilişi, şuningdek, Anqaqal'a yaqinida ham boşida toj, qölida burgut uşlagan kişi rasmi solingan tanganing topilişi va şu joyda zarb qilinganligi mahalliy sulola hokimiyati örnatilganligidan guvohlik beradi. Topilgan tangalarda lotin alifbosidagi «S» harfiga öxşaş siyovuşiylar tamğasining borligi, bu sulola siyovuşiylar avlodidan bölişi mumkinligini körsatadi. Mil. 3-a. örtalarida Kuşon podşoligidagina emas, balki butun Örta Şarqsa katta siyosiy özgarişlar röy beradi. Kuşonlar sulolasi bilan bir vaqtda arşakiylarning hukmronligi yemiriladi. Xorazmda kuşonlar bilan kuraş va içki siyosiy larzalar qudratli mahalliy sulolani vujudga keltiradi. Bu sulola öz tangalarini zarb qiladi va şaharlarda özlariga saroylar quradi. Şunday qilib, 3-a.da Xorazmda kuşonlar bilan kuraşda ğolib çiqqan siyosiy guruh — afriğiylar sulolasiga asos solinadi.
Xorazm eftaliylar (5-a.ning 2-yarmi — 6-a.ning örtalari) davrida ham, turklar (6-a.ning 2 yarmi — 7-a.ning 1-yarmi) davrida ham özining siyosiy mustaqilligini saqlab qoldi.
Vizantiyalik tarixçi Menandr, Xorazm 6-a.ning 60-y.larida Vizantiya va turklar bilan diplomatik aloqalar olib borganligi töğrisida töliq bölmagan ma'lumot beradi.
Arab manbalarida Xorazmning arab laşkarboşilari Salim ibn Ziyod va Umayya ibn Abdulloh tomonidan ikki marta böysundirilganligi töğrisida gapiriladi. Aslini olganda bu yerlarga ham Movarounnaxr şaharlariga nisbatan qilinganidek, talontoroj yurişlari uyuştirilib turilgan. Faqat 8-a. boşidagina Xuroson noibi Qutayba ibn Muslim boşçiligidagi qöşinlar Xorazmni uzilkesil bosib oldilar. Qutayba xorazmliklarning tarixiy adabiyoti va madaniy merosini yaratgan va saqlab kelgan olimlarni qirib yuboradi va quvğin qiladi. Şuning uçun ham, arablargaça bölgan X.d. tarixiga oid yetarli yozma manbalar uçramaydi.
Arablarning şafqatsiz zulmi va quvğiniga uçragan xorazmşohning ukasi Xurzod tarafdorlaridan bir guruhi Bulon boşçiligida 712 y.dan 730 y.gaça Xazar xotsonligi hududlariga köçib, mustahkam örnaşib, bu yerda ular armiya, davlatni boşqariş işlarini öz qöllariga oldilar. Ular harbiy mavqelarini mustahkamlab, Kavkazda arablar egallagan yerlarga xavf sola boşlaydilar.
Bu davrda Urganç voliysi va X.d. xalifalikka töğridantöğri böysunib, har qaysisi alohidaalohida xiroj tölab turişgan. X.d. hukmdorlari öz mavqelarini mustahkamlaş uçun bir qança tadbirlarni amalga oşirişgan. 751 y. xorazmşoh Şauşfirning elçilari Xitoyga kelganligi haqida ma'lumotlar sakdanib qolgan.
Kuçli larzalardan tuşkunlikka uçragan X.d. 9—10-a.larda Arab xalifaligining yemirilişi tufayli ketmaket Örta Osiyo va Şarqiy Eronda paydo bölgan yirik mustaqil davlatlar tohiriylar, safforiylar va somoniylar qöl ostida bölgan.
Tarixiy va arxeologik ma'lumotlarga qaraganda 10-a. oxirlarida Xorazm iqtisodiy jihatdan juda tez rivojlana boşlaydi. Bunga şaharlarning ösişi dalil böla oladi. Agar, Tabariy 712 y.da Xorazmda uçta şahar bölganligini körsatib ötsa, Istaxriy 10-a. boşlarida Xorazmda şaharlar soni öntaga yetganligini körsatadi. 985 y.larda esa, Makdisiyning yozişiça, Xorazmdagi şaharlarning soni öttiz ikkitaga yetgan. Arxeologik qazilma vaqtida topilgan kulolçilik mahsulotlari bu şaharlarda hunarmandçilik tez rivojlanganligidan darak beradi. Arab manbalariga qaraganda, 10— 11-a.larda Xorazm yirik savdo markaziga aylangan. Xorazm savdogarlari, hoz. Qozoğiston va Turkmaniston örnidagi daştlarda yaşovçi aholi bilan Volga böyidagi Xazariya va Bulğor podşoligi hamda Şarqiy Yevropadagi slavyan olami bilan keng kölamda savdo ayirboşlaş işlarini olib borgan. Şarqiy Yevropa savdoning ösişi natijasida X. d.ning şim.ğarb tomonidan eng çekka istehkomi bölgan Urganç Xorazmda bu savdoning birinçi ahamiyatga ega bölgan markaziga aylangan. «Hudud ulolam» muallifining ta'rifiça, «Gurganj» qad. zamonda Xorazm mulklari jumlasiga kirgan şahar bölib, endilikda uning alohida podşosi bor. Şahar podşosini «Gurganj miri» deb ataydilar. Uning alohida bölib ajralib çiqişini — mamlakatning iqtisodiy jihatdan gurillab ösişi, Volga böyi bilan bölgan savdo aloqalarining rivojlanişi hamda siyosiy tarixiy şaroit bilan boğlangan holda tuşuniş mumkin.
10-a.ga oid yozma manbalarda qayd qilinişiça, xorazmliklar qöşnilari öğuzlar &n muvaffaqiyatli jang qilib turgan. Xorazmliklar Xazar xoqonligida muhim rol öynaganlar, xoqon qöşinlaridagi asosiy qism ulardan iborat bölgan. 992 y. somoniy Nuh ibn Nasr öz poytaxti Buxorodan mahrum bölib, Amul (Çorjöy) ga qoçadi va şu yerdan turib istiloçilarga qarşi kuraşni uyuştirmoqçi böladi. Xorazmning ikkala hokimi unga yordamga keladi. Nuh ularning körsatgan yordami uçun Xurosondagi ikkita yirik mulkini taqdim qiladi: xorazmşoh Abu Abdulloh Muhammadga Obivardni, Urganç amiri Ma'mun ibn Muhammadga Niso ş.ini beradi. V. V. Bartold körsatib ötganidek, Nuh Xurosonning itoatsiz hokimi Abu Aliga qarama qarşi şunday iş qilgan edi. Şunisi qiziqki, Abu Ali Nisoni heç qanday qarşiliksiz Ma'munga topşiradi, lekin Abu Abdulloh yuborgan vakillarni Obivardga kiritişdan boş tortadi. Gardiziynint hikoya qilişiça, isyonkor Abu Ali 995 y. bahorida Nuhning vassali va laşkarboşisi sifatida harakat qilgan Sabukteginning laşkarlaridan yengilgaç, dastlab Rayga qoçadi, söngra Nişopurga qaytişga harakat qiladi. Sabukteginning öğli Mahmudning qöliga tuşadi va unça katta bölmagan guruh bilan Xorazmga Ma'munning panohiga qoçadi. Lekin uni xorazmşohning askarlari uşlab oladilar va Katga keltiradilar. Bu voqea ikki Xorazm davlati örtasidagi kuraşning uzilkesil barham topişiga bahona böladi. Ma'munning qöşini Katni işğol qilgan va ozod qilingan Abu Alini, Ma'mun Urgançda tantana bilan kutib olgan. Asir olingan sönggi afriğiy ham şu yerga keltirilgan.
Xorazmşohdar davlati: Xorazm davlatining örta asr yodgorliklari. 1. Qavat qal'a saroyi içki devorlarining alebasterdan işlangan bezaklari. 2. Qavat qal'a saroyining naqşinkor eşigidagi bezak. 3. Qavat qal'a va vohaning boşqa yodgorliklaridan topilgan toş va sopol qozon parçalari. 4. Tegirmontoş parçalari (Qavat qal'a). 5. Metalddan işlangan bezaklar (Zmuşxir). 6. Sopol idişlar (Norinjon). 7. Sirlangan sopol buyumlar (Zmuxşir).
Ma'mun özining azaliy duşmanini qatl qilişga buyuradi. Xorazmning ikkala qismini öz hokimiyati ostida birlaştirib, xorazmşoh unvonini oladi.
Şu tariqa 995 y.da afriğiylar sulolasi barham topib, ma'muniylar sulolasi hukmronligi boşlanadi. TTTu davrdan boşlab Gurganj (Köhna Urganç) X.d.ning poytaxti bölib kelgan. Ma'muniylar sulolasida 3 ta şoh davlat hokimiyatini boşqargan: Ma'mun ibn Muhammad (995—997), Ali ibn Ma'mun (997—999), Ma'mun ibn Ma'mun (999—1017). 10-a. oxiri — 11-a. boşlarida Örta Osiyodagi oğir siyosiy vaziyatga qaramasdan qisqa vaqt hukmronlik qilgan ma'muniylar sulolasi X. d.ni ijtimoiy, siyosiy, iqtisodiy va madaniy jihatdan rivojlantirdi.
Ma'muriy jihatdan bu davlat viloyatlarga, viloyatlar esa, şahar va qişloklarga ajratilib boşqarilgan. Ular davrida Xorazmda davlat boşkaruvining ança takomillaşgan tizimi vujudga keldi. Xorazmşoh davlatning oliy hukmdori, hokimi mutlaq hisoblangan. Gurganjda şoh saroyi qoşida markaziy boşqarma — devonxona taşkil etilib, uning tarkibida ziroat, savdotijorat, moliya, soliq işlari, şahar va qişloqlarda osoyiştalikni saqlaş, harbiy işlar va boşqa davlat ahamiyatiga ega vazifalar bilan şuğullanadigan mahkamalar bölgan. Saroyning eng yuqori'lavozimlaridan biri vazirlik lavozimi bölib, u xöjayibuzruk (boş xöja) unvoniga ega bölgan. U devonxona işlariga javob bergan, katta safar paytida podşo nomidan davlatni idora qilgan. Ma'muniylar davrida X.d.da ilmfan, madaniyat ravnaq topib, Xorazm Ma'mun akademiyasi taşkil qilindi. Unda xizmat kilgan buyuk qomusiy olimlar, allomalar özlarining ajoyib kaşfiyotlari va asarlari bilan X.d. ning mavqeini öz davri va keyingi davrlar uçun yuksak darajaga kötardilar. Biroq bu madaniy yuksaliş uzoq davom etmadi. 1017 y.da Xorazm Mahmud Ğaznaviy tomonidan zabt etidsi. Şu bilan ma'muniylar sulolasiga çek qöyildi. Mahmud Ğaznaviy öz sarkardalaridan biri Oltintoşni xorazmşoh lavozimiga tayinlaydi. Oltintoşlar sulolasidan ham 3 ta xorazmşoh hukmronlik qilgan.
Markaziy Osiyoda paydo bölgan Saljuq turklari bilan ğaznaviylar örtasida nizo çiqib, 1040 y.da Dandanakon ş. yonida ular örtasida qattiq janglar bölib, Saljuq turklari ğolib çiqadilar. Ular ğaznaviylar mulkini qölga kiritib, Xorazmni ham qaram qiladilar. Oltintoşlar sulolasining söngti vakillari saljuqiylar qölida turli lavozimlarda xizmat qilganlar, lekin ularga xorazmşoh unvoni berilmagan.
Xorazmni 1040 y.dan Saljuq sultonlari tomonidan tayinlangan hokimlar boşqargan. Ana şunday turk hokimlaridan biri anuşteginiylar sulolasi asosçisi Anuştegin Garçoi (1077—97) edi. 1097 y.da Anuştegin vafotidan keyin Xuroson noibi Dodbek Habaşiy uning öğli Qutbiddin Muhammad (1097—1127)ni Xorazm noibi qilib tayinlab, unga xorazmşoh unvonini beradi. Qutbiddin Muhammadning adolatli va sadoqatli xizmati evaziga Sulton Sanjar (111857) uning öğli Otsiz (112756)ni Xorazm taxtiga tayinlaydi. Dastlab, Sulton Sanjarga sadoqat bilan xizmat qilgan Otsiz 1130-y.lar oxirlarida Movarounnahrdagi siyosiy vaziyatdan foydalanib, mustaqil X.d.ni tuzişga harakat qilib, uning bilan tinimsiz uruş olib boradi.Otsiz vafotidan keyin taxtga ötirgan El Arslon (1156—72) mahalliy hokimlar va qoraxitoylarga qarşi kuraş olib bordi. Uning vorislari Sultonşoh Muhammad (1172) va Alouddin Takaş (1172—1200) hokimiyat uçun 1193 y.ga qadar özaro kuraş olib bordilar. Takaş öz vorisi Muhammad Xorazmşohga (1200—20) markazlaşgan mustahkam davlat va taşkiliy jihatdan qudratli qöşinni meros qoldirgan bölsa, uning öz sözlari bilan aytganda, öğli Jaloliddin Manguberdi (1220—31)ga parokanda saltanatni meros qilib qoldirdi. 1231 y. da Jaloliddin Manguberdi vafoti bilan xorazmşoh unvoni hamda saltanatni boşqargan sulolalar ham yakun topadi. Sulton Şohruxning Xorazmdagi noibi amir Şohmalik (1413—26) umrining oxirigaça Xorazmşoh unvonini özida saqlagan.
Şuningdek, uning öğli Nasriddin Sulton Ibrohimga ham meros tariqasida xorazmşoh unvoni ötgan. U Abulxayrxon tomonidan Xorazmdan quvilganiga qadar xorazmşoh deb atalgan. Bundan keyingi Xorazm hukmdorlaridan heç biri bu unvonga ega bölmagan.
12—13-a. boşlari Xorazm davlatçiligining rivojlanişida muhim bosqiç böldi. Bu davrda Xorazmda anuşteginiylar sulolasidan çiqqan hukmdorlar Otsiz, Takaş va Sulton Muhammad Xorazmşohlar mamlakatni boşqarişning yanada mukammal tizimi, tartiboti va uslublarini yaratganlar. Saltanatning eng oliy lavozimi vazirlik bölib, ular Sadr, Xöjayibuzruk va Nizomulmulk (mulkning tayançi) unvonlari bilan yuritilgan. Vazir faqat oliy hukmdor oldida xisobdor bölgan. Saltanatning barça amaldorlari va harbiy boşliqlar ham vazirga itoat qilganlar, uning oldida hisobdor bölganlar.
Sulton Muhammad Xorazmşoh öz podşoligining sönggida saroyda yana bir oliy mahkama, ya'ni vakillar Kengaşi nomi bilan yuritilgan davlat Kengaşi ta'sis etadi. Kengaş işida oliy hukmdordan boşqa yana tajribali, bilimli 6 ta vakil iştirok etadi. Davlat kengaşida eng dolzarb masalalar muhokama etilib, qarorlar köpçilik ovoz bilan qabul qilingan.
X.d. da uluğ hojib, amir oxur, amir şikor, mutasarrif, toştdor, qissador, davlatdor, farroş, amir ulalam kabi yuqori lavozimlar ham bölgan.
X.d.da davlat hokimiyati markazlaşgan va takomillaşgan boşqaruv tizimiga ega bölgan. Mahalliy va markaziy hokimiyatning keng vakolatli mahkamalari yordamida mamlakat idora qilingan. Davlatning mahalliy hokimiyat organlari markaziy hokimiyatning kuçli nazorati ostida bölgan.
Katta hududda markazlaşgan yirik siyosiy birlikning vujudga kelişi tufayli davlatning siyosiy mavqei ortdi, unda hunarmandçilik va savdosotiq rivojlandi, şaharlar yuksaldi. Xöjalikning turli sohalaridagi ösiş umumiy iqtisodiy va madaniy taraqqiyot uçun omil böldi. Poytaxt Gurganj yirik siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazga aylandi. Şaharlar rivoji uçun savdo, ayniqsa, xalqaro savdo muhim örin tutgan. Xorazm davlatining savdo karvonlari nafaqat öz hududi böylabgina emas, balki undan taşqariga, jan.da Hindistonga, ğarbda Arabiston va Yevropaga qatnagan.
X.d. tarkibiga kiritilgan xududlardagi bir qança şaharlarda ilmma'rifat, madaniyat yuksaldi. Movarounnaxr, Xuroson, Fors, Ozarbayjon va Iroq ölkalari örtasida madaniy aloqalar kuçaydi. Uşbu davrning taniqli olimlari jumlasiga Raşididdin Votvot, Ismoil Isfahoniy, Toqir Faryobiy, Abulfayz Axsikatiy, Sayfuddin Buxoriy, Abulmajid Jandiy, Ali Hijoziy, Ismoil Jurjoniy, Ali Xorazmiy, Abulhasan Xorazmiy, Najib Bakron, Maxmud alÇağminiy, Fariduddin Attor, şayx Najmiddin Kubro, Muhammad Axsikatiy, Abdulloh arRoziy, Mahmud Samarqandiy, Mas'ud Xöjandiy, Mahmud Zamaxşariy, Abdulkarim as-Sam'oniy va b.ni kiritiş mumkin. Ularning ijodiga nazar taşlar ekanmiz, öşa davrda ilmfan ham tabiiy, ham ijtimoiy sohalar böyiça rivojlanganini köramiz.
Xorazmda hukmronlik qilgan sulolalar davri tarixi Örta Osiyo xalqlari davlatçiligi va madaniyati tarixining ajralmas qismi hisoblanadi.
Ad.: Tolstov S. P., Xorazm madaniyatini izlab, M., 1948; Ğulomov Ya., Xorazmning suğoriş tarixi, T., 1959; Abu Rayhon Beruniy, Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar, 1j., T., 1968; Şahobiddin Muhammad anNasaviy, Sulton Jaloliddin Manguberdi hayoti tafsiloti, T., 1999; Oydin Tonariy, Jaloliddin Xorazmşoh va uning davri, T., 1999; Buniyodov 3., Anuştagin Xorazmşohlar davlati, T., 1998.
Ne'mat Polvonov.
Q.: Xorazm
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХОРАЗМШОҲЛАР ДАВЛАТИ - қадимги даврдан 13-а. ўрталарига қадар Хоразм ҳудудида ҳукмронлик қилган сулолалар (сиёвушийлар, африғийлар, маъмунийлар, олтинтошлар, ануштегинийлар). Х.д.ни хоразмшоҳлар бошқарган. Маркази, асосан, Амударёнинг қуйи оқимида жойлашган бўлса ҳам, ривожланган даврларида, айниқса, 13-а. бошларида шим.да Каспий денгизининг шим. соҳиллари, жан.да Ҳиндукуш тоғлари, шарқда Қашқаргача етган. Археологик маълумотлар Кўзалиқир, Куйқирилган қалъа, Тупрощалъа, Кат қалъаларини пойтахт шаҳар бўлган деб тахмин қилишга имкон беради. Ёзма манбалар Кат қалъасини африғийлар сулоласи вакилларининг сўнгги қароргоҳи бўлганлигини тасдиқласа, Гурганж (Кўҳна Урганч) ш. маъмунийлар, олтинтошлар ва ануштегинийлар сулоласининг пойтахти бўлган.
Абу Райҳон Беруний маълумотларига қараганда, хоразмшоҳ унвонини олган дастлабки сулола сиёвушийлар ҳисобланади. Мил. ав. 8-а.да шаклланган Қадимги Хоразм (қ. Хоразм) давлатида ахоманийлар ва ундан кейинги африғийлар сулоласи асосчиси Африғгача (305 й.) булган Х.д. ҳақида тўла ва аниқ маълумотлар йўқ.
Беруний бу ҳақда: «Сиёвуш ибн Кайхусравнинг Хоразмга келишидан, Кайхусрав ва унинг наслининг Хоразмда подшоҳлик килишларидан тарих олдилар. Шу вақгда Кайхусрав Хоразмга кўчиб, турк подшохлари (устидан) хукмронлигини юргизган эди», деб ёзган.
Кайхусрав билан Африғ даври оралиғида «хоразмшоҳ» унвонига сазовор бўлган шохдардан бизга Кайхусрав (тахм. мил. ав. 1200—1140 й.), Саксафар (тахм. мил. ав. 519—517 й.), Фарасман (тахм. мил. ав. 329—320 й.), Хусрав (тахм. мил. ав. 320 й.) номлари маълум. Бу даврларга оид археологик манбалар Х.д.да сунъий суғоришга асосланган деҳқончилик, савдосотиқ анча ривожланганидан дарак беради. 1938—40, 1954—56 ва 1965—75 й.лардаги археологикэтнографик экспедициялар натижасида ўрганилган ёдгорликлардан топилган моддиймаданий топилмалар Хоразмда илмфан, санъат, ҳайкалтарошлик юксак даражада ривожланганидан дарак беради. Бу ёдгорликларнинг юқори қатламлари ва ҳозиргача сакланиб қолган қисмларининг кўпчилиги, асосан, африғийлар сулоласи даврида қурилган.
3-а.да Хоразм ҳудудида иқтисодийсиёсий жиҳатдан мустақил бўлиб олган бир нечта ҳокимликлар вужудга келган. Тупроққалъа саройи залларининг бирида бошига тож кийган ва қўлига бургут ушлаган подшо ҳайкалининг топилиши, шунингдек, Анқақалъа яқинида ҳам бошида тож, қўлида бургут ушлаган киши расми солинган танганинг топилиши ва шу жойда зарб қилинганлиги маҳаллий сулола ҳокимияти ўрнатилганлигидан гувоҳлик беради. Топилган тангаларда лотин алифбосидаги «S» ҳарфига ўхшаш сиёвушийлар тамғасининг борлиги, бу сулола сиёвушийлар авлодидан бўлиши мумкинлигини кўрсатади. Мил. 3-а. ўрталарида Кушон подшолигидагина эмас, балки бутун Ўрта Шарқца катта сиёсий ўзгаришлар рўй беради. Кушонлар сулоласи билан бир вақтда аршакийларнинг ҳукмронлиги емирилади. Хоразмда кушонлар билан кураш ва ички сиёсий ларзалар қудратли маҳаллий сулолани вужудга келтиради. Бу сулола ўз тангаларини зарб қилади ва шаҳарларда ўзларига саройлар қуради. Шундай қилиб, 3-а.да Хоразмда кушонлар билан курашда ғолиб чиққан сиёсий гуруҳ — африғийлар сулоласига асос солинади.
Хоразм эфталийлар (5-а.нинг 2-ярми — 6-а.нинг ўрталари) даврида ҳам, турклар (6-а.нинг 2 ярми — 7-а.нинг 1-ярми) даврида ҳам ўзининг сиёсий мустақиллигини сақлаб қолди.
Византиялик тарихчи Менандр, Хоразм 6-а.нинг 60-й.ларида Византия ва турклар билан дипломатик алоқалар олиб борганлиги тўғрисида тўлиқ бўлмаган маълумот беради.
Араб манбаларида Хоразмнинг араб лашкарбошилари Салим ибн Зиёд ва Умайя ибн Абдуллоҳ томонидан икки марта бўйсундирилганлиги тўғрисида гапирилади. Аслини олганда бу ерларга ҳам Мовароуннахр шаҳарларига нисбатан қилинганидек, талонторож юришлари уюштирилиб турилган. Фақат 8-а. бошидагина Хуросон ноиби Қутайба ибн Муслим бошчилигидаги қўшинлар Хоразмни узилкесил босиб олдилар. Қутайба хоразмликларнинг тарихий адабиёти ва маданий меросини яратган ва сақлаб келган олимларни қириб юборади ва қувғин қилади. Шунинг учун ҳам, арабларгача бўлган Х.д. тарихига оид етарли ёзма манбалар учрамайди.
Арабларнинг шафқатсиз зулми ва қувғинига учраган хоразмшоҳнинг укаси Хурзод тарафдорларидан бир гуруҳи Булон бошчилигида 712 й.дан 730 й.гача Хазар хоцонлиги ҳудудларига кўчиб, мустаҳкам ўрнашиб, бу ерда улар армия, давлатни бошқариш ишларини ўз қўлларига олдилар. Улар ҳарбий мавқеларини мустаҳкамлаб, Кавказда араблар эгаллаган ерларга хавф сола бошлайдилар.
Бу даврда Урганч волийси ва Х.д. халифаликка тўғридантўғри бўйсуниб, ҳар қайсиси алоҳидаалоҳида хирож тўлаб туришган. Х.д. ҳукмдорлари ўз мавқеларини мустаҳкамлаш учун бир қанча тадбирларни амалга оширишган. 751 й. хоразмшоҳ Шаушфирнинг элчилари Хитойга келганлиги ҳақида маълумотлар сакданиб қолган.
Кучли ларзалардан тушкунликка учраган Х.д. 9—10-а.ларда Араб халифалигининг емирилиши туфайли кетмакет Ўрта Осиё ва Шарқий Эронда пайдо бўлган йирик мустақил давлатлар тоҳирийлар, саффорийлар ва сомонийлар қўл остида бўлган.
Тарихий ва археологик маълумотларга қараганда 10-а. охирларида Хоразм иқтисодий жиҳатдан жуда тез ривожлана бошлайди. Бунга шаҳарларнинг ўсиши далил бўла олади. Агар, Табарий 712 й.да Хоразмда учта шаҳар бўлганлигини кўрсатиб ўтса, Истахрий 10-а. бошларида Хоразмда шаҳарлар сони ўнтага етганлигини кўрсатади. 985 й.ларда эса, Макдисийнинг ёзишича, Хоразмдаги шаҳарларнинг сони ўттиз иккитага етган. Археологик қазилма вақтида топилган кулолчилик маҳсулотлари бу шаҳарларда ҳунармандчилик тез ривожланганлигидан дарак беради. Араб манбаларига қараганда, 10— 11-а.ларда Хоразм йирик савдо марказига айланган. Хоразм савдогарлари, ҳоз. Қозоғистон ва Туркманистон ўрнидаги даштларда яшовчи аҳоли билан Волга бўйидаги Хазария ва Булғор подшолиги ҳамда Шарқий Европадаги славян олами билан кенг кўламда савдо айирбошлаш ишларини олиб борган. Шарқий Европа савдонинг ўсиши натижасида X. д.нинг шим.ғарб томонидан энг чекка истеҳкоми бўлган Урганч Хоразмда бу савдонинг биринчи аҳамиятга эга бўлган марказига айланган. «Ҳудуд улолам» муаллифининг таърифича, «Гурганж» қад. замонда Хоразм мулклари жумласига кирган шаҳар бўлиб, эндиликда унинг алоҳида подшоси бор. Шаҳар подшосини «Гурганж мири» деб атайдилар. Унинг алоҳида бўлиб ажралиб чиқишини — мамлакатнинг иқтисодий жиҳатдан гуриллаб ўсиши, Волга бўйи билан бўлган савдо алоқаларининг ривожланиши ҳамда сиёсий тарихий шароит билан боғланган ҳолда тушуниш мумкин.
10-а.га оид ёзма манбаларда қайд қилинишича, хоразмликлар қўшнилари ўғузлар &н муваффақиятли жанг қилиб турган. Хоразмликлар Хазар хоқонлигида муҳим роль ўйнаганлар, хоқон қўшинларидаги асосий қисм улардан иборат бўлган. 992 й. сомоний Нуҳ ибн Наср ўз пойтахти Бухородан маҳрум бўлиб, Амул (Чоржўй) га қочади ва шу ердан туриб истилочиларга қарши курашни уюштирмоқчи бўлади. Хоразмнинг иккала ҳокими унга ёрдамга келади. Нуҳ уларнинг кўрсатган ёрдами учун Хуросондаги иккита йирик мулкини тақдим қилади: хоразмшоҳ Абу Абдуллоҳ Муҳаммадга Обивардни, Урганч амири Маъмун ибн Муҳаммадга Нисо ш.ини беради. В. В. Бартольд кўрсатиб ўтганидек, Нуҳ Хуросоннинг итоатсиз ҳокими Абу Алига қарама қарши шундай иш қилган эди. Шуниси қизиқки, Абу Али Нисони ҳеч қандай қаршиликсиз Маъмунга топширади, лекин Абу Абдуллоҳ юборган вакилларни Обивардга киритишдан бош тортади. Гардизийнинт ҳикоя қилишича, исёнкор Абу Али 995 й. баҳорида Нуҳнинг вассали ва лашкарбошиси сифатида ҳаракат қилган Сабуктегиннинг лашкарларидан енгилгач, дастлаб Райга қочади, сўнгра Нишопурга қайтишга ҳаракат қилади. Сабуктегиннинг ўғли Маҳмуднинг қўлига тушади ва унча катта бўлмаган гуруҳ билан Хоразмга Маъмуннинг паноҳига қочади. Лекин уни хоразмшоҳнинг аскарлари ушлаб оладилар ва Катга келтирадилар. Бу воқеа икки Хоразм давлати ўртасидаги курашнинг узилкесил барҳам топишига баҳона бўлади. Маъмуннинг қўшини Катни ишғол қилган ва озод қилинган Абу Алини, Маъмун Урганчда тантана билан кутиб олган. Асир олинган сўнгги африғий ҳам шу ерга келтирилган.
Хоразмшоҳдар давлати: Хоразм давлатининг ўрта аср ёдгорликлари. 1. Қават қалъа саройи ички деворларининг алебастердан ишланган безаклари. 2. Қават қалъа саройининг нақшинкор эшигидаги безак. 3. Қават қалъа ва воҳанинг бошқа ёдгорликларидан топилган тош ва сопол қозон парчалари. 4. Тегирмонтош парчалари (Қават қалъа). 5. Металддан ишланган безаклар (Змушхир). 6. Сопол идишлар (Норинжон). 7. Сирланган сопол буюмлар (Змухшир).
Маъмун ўзининг азалий душманини қатл қилишга буюради. Хоразмнинг иккала қисмини ўз ҳокимияти остида бирлаштириб, хоразмшоҳ унвонини олади.
Шу тариқа 995 й.да африғийлар сулоласи барҳам топиб, маъмунийлар сулоласи ҳукмронлиги бошланади. ТТТу даврдан бошлаб Гурганж (Кўҳна Урганч) Х.д.нинг пойтахти бўлиб келган. Маъмунийлар сулоласида 3 та шоҳ давлат ҳокимиятини бошқарган: Маъмун ибн Муҳаммад (995—997), Али ибн Маъмун (997—999), Маъмун ибн Маъмун (999—1017). 10-а. охири — 11-а. бошларида Ўрта Осиёдаги оғир сиёсий вазиятга қарамасдан қисқа вақт ҳукмронлик қилган маъмунийлар сулоласи X. д.ни ижтимоий, сиёсий, иқтисодий ва маданий жиҳатдан ривожлантирди.
Маъмурий жиҳатдан бу давлат вилоятларга, вилоятлар эса, шаҳар ва қишлокларга ажратилиб бошқарилган. Улар даврида Хоразмда давлат бошкарувининг анча такомиллашган тизими вужудга келди. Хоразмшоҳ давлатнинг олий ҳукмдори, ҳокими мутлақ ҳисобланган. Гурганжда шоҳ саройи қошида марказий бошқарма — девонхона ташкил этилиб, унинг таркибида зироат, савдотижорат, молия, солиқ ишлари, шаҳар ва қишлоқларда осойишталикни сақлаш, ҳарбий ишлар ва бошқа давлат аҳамиятига эга вазифалар билан шуғулланадиган маҳкамалар бўлган. Саройнинг энг юқори’лавозимларидан бири вазирлик лавозими бўлиб, у хўжайибузрук (бош хўжа) унвонига эга бўлган. У девонхона ишларига жавоб берган, катта сафар пайтида подшо номидан давлатни идора қилган. Маъмунийлар даврида Х.д.да илмфан, маданият равнақ топиб, Хоразм Маъмун академияси ташкил қилинди. Унда хизмат килган буюк қомусий олимлар, алломалар ўзларининг ажойиб кашфиётлари ва асарлари билан Х.д. нинг мавқеини ўз даври ва кейинги даврлар учун юксак даражага кўтардилар. Бироқ бу маданий юксалиш узоқ давом этмади. 1017 й.да Хоразм Маҳмуд Ғазнавий томонидан забт этидци. Шу билан маъмунийлар сулоласига чек қўйилди. Маҳмуд Ғазнавий ўз саркардаларидан бири Олтинтошни хоразмшоҳ лавозимига тайинлайди. Олтинтошлар сулоласидан ҳам 3 та хоразмшоҳ ҳукмронлик қилган.
Марказий Осиёда пайдо бўлган Салжуқ турклари билан ғазнавийлар ўртасида низо чиқиб, 1040 й.да Данданакон ш. ёнида улар ўртасида қаттиқ жанглар бўлиб, Салжуқ турклари ғолиб чиқадилар. Улар ғазнавийлар мулкини қўлга киритиб, Хоразмни ҳам қарам қиладилар. Олтинтошлар сулоласининг сўнгти вакиллари салжуқийлар қўлида турли лавозимларда хизмат қилганлар, лекин уларга хоразмшоҳ унвони берилмаган.
Хоразмни 1040 й.дан Салжуқ султонлари томонидан тайинланган ҳокимлар бошқарган. Ана шундай турк ҳокимларидан бири ануштегинийлар сулоласи асосчиси Ануштегин Гарчои (1077—97) эди. 1097 й.да Ануштегин вафотидан кейин Хуросон ноиби Додбек Ҳабаший унинг ўғли Қутбиддин Муҳаммад (1097—1127)ни Хоразм ноиби қилиб тайинлаб, унга хоразмшоҳ унвонини беради. Қутбиддин Муҳаммаднинг адолатли ва садоқатли хизмати эвазига Султон Санжар (111857) унинг ўғли Отсиз (112756)ни Хоразм тахтига тайинлайди. Дастлаб, Султон Санжарга садоқат билан хизмат қилган Отсиз 1130-й.лар охирларида Мовароуннаҳрдаги сиёсий вазиятдан фойдаланиб, мустақил Х.д.ни тузишга ҳаракат қилиб, унинг билан тинимсиз уруш олиб боради.Отсиз вафотидан кейин тахтга ўтирган Эл Арслон (1156—72) маҳаллий ҳокимлар ва қорахитойларга қарши кураш олиб борди. Унинг ворислари Султоншоҳ Муҳаммад (1172) ва Алоуддин Такаш (1172—1200) ҳокимият учун 1193 й.га қадар ўзаро кураш олиб бордилар. Такаш ўз вориси Муҳаммад Хоразмшоҳга (1200—20) марказлашган мустаҳкам давлат ва ташкилий жиҳатдан қудратли қўшинни мерос қолдирган бўлса, унинг ўз сўзлари билан айтганда, ўғли Жалолиддин Мангуберди (1220—31)га пароканда салтанатни мерос қилиб қолдирди. 1231 й. да Жалолиддин Мангуберди вафоти билан хоразмшоҳ унвони ҳамда салтанатни бошқарган сулолалар ҳам якун топади. Султон Шоҳрухнинг Хоразмдаги ноиби амир Шоҳмалик (1413—26) умрининг охиригача Хоразмшоҳ унвонини ўзида сақлаган.
Шунингдек, унинг ўғли Насриддин Султон Иброҳимга ҳам мерос тариқасида хоразмшоҳ унвони ўтган. У Абулхайрхон томонидан Хоразмдан қувилганига қадар хоразмшоҳ деб аталган. Бундан кейинги Хоразм ҳукмдорларидан ҳеч бири бу унвонга эга бўлмаган.
12—13-а. бошлари Хоразм давлатчилигининг ривожланишида муҳим босқич бўлди. Бу даврда Хоразмда ануштегинийлар сулоласидан чиққан ҳукмдорлар Отсиз, Такаш ва Султон Муҳаммад Хоразмшоҳлар мамлакатни бошқаришнинг янада мукаммал тизими, тартиботи ва услубларини яратганлар. Салтанатнинг энг олий лавозими вазирлик бўлиб, улар Садр, Хўжайибузрук ва Низомулмулк (мулкнинг таянчи) унвонлари билан юритилган. Вазир фақат олий ҳукмдор олдида хисобдор бўлган. Салтанатнинг барча амалдорлари ва ҳарбий бошлиқлар ҳам вазирга итоат қилганлар, унинг олдида ҳисобдор бўлганлар.
Султон Муҳаммад Хоразмшоҳ ўз подшолигининг сўнггида саройда яна бир олий маҳкама, яъни вакиллар Кенгаши номи билан юритилган давлат Кенгаши таъсис этади. Кенгаш ишида олий ҳукмдордан бошқа яна тажрибали, билимли 6 та вакил иштирок этади. Давлат кенгашида энг долзарб масалалар муҳокама этилиб, қарорлар кўпчилик овоз билан қабул қилинган.
Х.д. да улуғ ҳожиб, амир охур, амир шикор, мутасарриф, тоштдор, қиссадор, давлатдор, фаррош, амир улалам каби юқори лавозимлар ҳам бўлган.
Х.д.да давлат ҳокимияти марказлашган ва такомиллашган бошқарув тизимига эга бўлган. Маҳаллий ва марказий ҳокимиятнинг кенг ваколатли маҳкамалари ёрдамида мамлакат идора қилинган. Давлатнинг маҳаллий ҳокимият органлари марказий ҳокимиятнинг кучли назорати остида бўлган.
Катта ҳудудда марказлашган йирик сиёсий бирликнинг вужудга келиши туфайли давлатнинг сиёсий мавқеи ортди, унда ҳунармандчилик ва савдосотиқ ривожланди, шаҳарлар юксалди. Хўжаликнинг турли соҳаларидаги ўсиш умумий иқтисодий ва маданий тараққиёт учун омил бўлди. Пойтахт Гурганж йирик сиёсий, иқтисодий ва маданий марказга айланди. Шаҳарлар ривожи учун савдо, айниқса, халқаро савдо муҳим ўрин тутган. Хоразм давлатининг савдо карвонлари нафақат ўз ҳудуди бўйлабгина эмас, балки ундан ташқарига, жан.да Ҳиндистонга, ғарбда Арабистон ва Европага қатнаган.
Х.д. таркибига киритилган худудлардаги бир қанча шаҳарларда илммаърифат, маданият юксалди. Мовароуннахр, Хуросон, Форс, Озарбайжон ва Ироқ ўлкалари ўртасида маданий алоқалар кучайди. Ушбу даврнинг таниқли олимлари жумласига Рашидиддин Вотвот, Исмоил Исфаҳоний, Тоқир Фарёбий, Абулфайз Ахсикатий, Сайфуддин Бухорий, Абулмажид Жандий, Али Ҳижозий, Исмоил Журжоний, Али Хоразмий, Абулҳасан Хоразмий, Нажиб Бакрон, Махмуд алЧағминий, Фаридуддин Аттор, шайх Нажмиддин Кубро, Муҳаммад Ахсикатий, Абдуллоҳ арРозий, Маҳмуд Самарқандий, Масъуд Хўжандий, Маҳмуд Замахшарий, Абдулкарим ас-Самъоний ва б.ни киритиш мумкин. Уларнинг ижодига назар ташлар эканмиз, ўша даврда илмфан ҳам табиий, ҳам ижтимоий соҳалар бўйича ривожланганини кўрамиз.
Хоразмда ҳукмронлик қилган сулолалар даври тарихи Ўрта Осиё халқлари давлатчилиги ва маданияти тарихининг ажралмас қисми ҳисобланади.
Ад.: Толстов С. П., Хоразм маданиятини излаб, М., 1948; Ғуломов Я., Хоразмнинг суғориш тарихи, Т., 1959; Абу Райҳон Беруний, Қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар, 1ж., Т., 1968; Шаҳобиддин Муҳаммад анНасавий, Султон Жалолиддин Мангуберди ҳаёти тафсилоти, Т., 1999; Ойдин Тонарий, Жалолиддин Хоразмшоҳ ва унинг даври, Т., 1999; Буниёдов 3., Ануштагин Хоразмшоҳлар давлати, Т., 1998.
Неъмат Полвонов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.