Xorazm

Xorazm XORAZM, Qadimgi Xorazm — Turon va Eron mintaqalari oraliğida joylaşgan tarixiy ölka va qad. davlat. X. hududi qadimda Amudaryo adoqlaridan jan.ga tomon Murğob va Tajan daryolarining yuqori oqimlarigaça çözilgan. Şu boisdan bu qad. tarixiy ölka fanda 2 xil: Kdd. Xorazm va Katta Xorazm nomlari bilan ma'lum. X. haqidagi ilk ma'lumotlar Avesto, Doro I ning Bixistun kitobalari, qad. yunon mualliflari (Gekatey, Gerodot, Strabon va b.) hamda ilk örta ayerlarning arab geograflari asarlarida uçraydi.

«X.» atamasi (toponimi) Avestoda Xvairizem, qad. forsiyçada Uvarazmis, lotinçada Xorasmiya va yunonçada Xorazmiya deb yuritilgan. Arabça yozma manbalarda bu ölka Xvorazm talaffuzida tilga olinadi. «X.» atamasining semantikasi haqida bir qança fikrlar mavjud. X. tarixining bilimdoni SP. Tolstoye «X.» atamasi talqinlari orasida eronça «XurrXurşed» va «zmzem» sözlari asosida yuzaga kelgan nomning «Quyoşli ölka», «Quyoşli yer» deb atalişi haqiqatga eng yaqin etnonimdir deb ta'kidlasada, X.ni «Xvarri yoki Xarri (Xurriy) xalqi ölkasi», «quyoş (xalqi) yeri» deb izohlaydi. Suğdşunos olim M. N. Bogolyubovning fikriça, X. ayrimayrim 3 sözlardan tarkib topgan. Xu (Xuş, Xaş), var (vara) va zm (zim, zem). Eroniy tillarda Xu —«yaxşi» «ma'qul», var(vara) — «devor», «marza», «fob», «qal'a», «qöra» degan ma'nolarni bildirgan. Zm (zim, zem) esa — «yer», «ölka», «diyor», «mamlakat» kabi ma'nolarni anglatgan. Demak, «X.» atamasi qanday şaklda qayd etilmasin, u «yaxşi qörali yer», «ajoyib qal'ali ölka», «mustahkam qal'alari bor diyor» degan ma'noni anglatgan.

Avestoning «Yaşt» qismida Xorazm «Ming irmoqli daryo», «Köllar va ötloqlarga boy ölka» sifatida madh etiladi. Qad. Xorazm hududi tabiiy jihatdan 2 mintaqaga ajralgan. Uning şim. qismida Amudaryo etaklarida sonsanoqsiz sersuvli özanlar, şim. va şim.şarqqa tomon yastangan keng yaylovlardan iborat bepoyon pastgekisliklar, uning jan. qismida esa, Murgob va Tajan daryolari vodiylarining kattagina qismi toğ va adirliklar va ulardan boş olgan kattakiçik daryojilğalar etaklarida yuzaga kelgan hosiddor yerlar joylaşgan.

Qadimgi X. mintaqalari hududlarining öziga xos tabiati, şubhasiz, qad. aholining turmuş tarzini belgilabgina qolmay, balki bu diyorda yuzaga kelgan qad. madaniyatlarning şakllanişi, rivoji va bir-biriga qorişuviga ham kuçli ta'sir etgan. Şu boisdan X.ning şim. qismi (Oqçadaryo deltasi)da mil. av. 4—3 ming yilliklarda ovçilik va baliq ovlaş bilan kun keçirgan aholi (q. Kaltaminor madaniyati) yaşagan bölsa, mil. av. 2myng yillikda esa çorvaçilik va dehqonçilikning soddagina usullaridan xabardor bölgan qabilalar (q. Tozaboğyop madaniyati va Suvyorgan madaniyati) istiqomat qilgan. Mil. av. 2ming yillikning 2-yarmiga borganda, xususan, uning oxiri va mil.av. 1-ming yillik boşlari (9—8-a.lar) da suğorma dehqonçilik mukammallaşib, yaylov çorvaçilik rivoj topgan (q. Amirobod madaniyati). Bu davrda Tozaboğyop, Suvyorgan va Amirobod madaniyatlarini yaratgan qabilalarning qorişmasi asosida tarkib topgan Kavundi (Kavondi) qabilalari yaşagan. Ular X.ning qad. aholisi massagetlarning bevosita ajdodlari bölgan. Köçmançi çorvaçilik, xususan, yilqiçilikning rivoji X. aholisining ijtimoiy hayotiga ham kuçli ta'sir etib, suvoriylar tabaqasini şakllantirgan.

X. ning jan. qismida joylaşgan vodiy va vohalar (Tajan, Herirud, Murğob va Gyoksur) da esa mil. av. 6— 3ming yilliklardayoq ötroq suğorma dehqonçilik madaniyati qaror topib, taraqqiy qilgan. Bu davrlarda uşbu mintaqa aholisi qabilalar uyuşmasiga birlaşib, dehqonçilik xöjaligida motiga (ketmon)dan taşqari omoçdan hamda turli xildagi kattakiçik suğoriş inşootlaridan ham foydalangan. Avval ular somonli guvalalardan bir xonali, söngra esa köçalar böylab guvala va xom ğiştlardan bir neça xonali uylar bino qilib, atrofi devor bilan öralgan turar joy va istehkomli qişloqlar barpo etgan (q. Joytun madaniyati va Namozgohtepa).

Mil. av. 2ming yillik oxiri — 1-ming yillik boşlarida qad. suğorma dehqonçilik madaniyatining hududlari şarq va jan.şarq tomon kengayib, Herirud vodiysining yuqori oqimigaça yoyilgan. Şu boisdan Avestoda Xvairizem ölkasi Areyadan şarqda Hilmand vodiysida joylaşgani haqida işora qilinadi.

Arxeologik ma'lumotlarning guvohlik berişiça, aynan şu davrda Amudaryo etaklarida yaşagan köçmançi çorvador qabilalarning bir qismi jan. tomon siljib to şim. Hindiston hududlariga qadar borib örnaşgani kuzatiladi.

Miletlik Gekatey (mil. av. 6-a.) ma'lumotlari asosida Gerodot (mil. av. 5-a.) axomaniypar davridan avval girkanlar (Kaspiy dengizining jan.şarqi, Gurgon daryosi havzasi), parfiyaliklar (Şim. Xuroson), dranglar va tamanaylar (Ğarbiy Afğoniston)ning hududlari bilan tutaşgan keng ölkada xorazmiylar yaşagani töğrisida ma'lumotlar keltiradi.

Gerodotning yozişiça, keyinçalik, ölka axomaniylarga qaram bölib qolgaç, toğ daralaridan oqib tuşadigan Akes (Herirud) özani darvozali töğon bilan boğlanib, xorasmiylar (xorazmiylar) ning ekin yerlari suvsiz qolgan. Ular şoh saroyiga borib arzidod qilib, suv uçun alohida soliq tölagaç, şoh töğon darvozalarini oçişga buyurgan.

Mil. av. 6—5-a.larda X. Axomaniylar davlatining 16satraplik tarkibiga kirgan. Mil. av. 5-a. oxiri — 4-a. boşlarida esa, u aloxida satraplik hisoblangan. Mil. av. 3 — mil. 3-a.larda X. Sirdaryo havzasining örta qismida

1. Qal'aliqirdagi saroy xarobasi. Mil. av. 5—4asrlar; 2. Ayozqal'a. 1-ming yillik örtasi; 3. Tuproqqal'a. Gipsdan işlangan haykal parçasi. 3asr; 4. Tuproqqal'a. Yoğoçga bitilgan qad. xorazmiy yozuvi. 3asr. taşkil topgan Qanğ davlatining tarkibvda bölgan.

Tarixiy manbalarning taqqosiy tahlilidan ma'lum bölişiça, xorazmiylarning dastlabki vatani Baktriyadan jan.da Areyadan şarkda, Herirud va Hilmand daryolarining yuqori havzasida joylaşgan (yana q. Xorazmiylar). Şubhasiz, xorazmiylar massagetlardan farkdi ölaroq, parfyanlar, marğiyonaliklar, boxtariylar, areyaliklar, girkaniyaliklardek suğorma dehqonçilik va uning asosi hisoblangan sutoriş inşootlar barpo etişda boy asriy tajribaga ega edilar. Ularning köp asrlik binokorlik va xunarmandçilikdagi tajribalari va amaliy könikmalari tufayli asrlar oşa Amudaryo etaklari obod etilib, yirik suğoriş tarmoqlari va suv inşootlari— dambalar barpo etilgan, hunarmandçilikning barça sohalari keng rivoj topgan.

Mil. av. 4-a.ning 2-yarmida X.da mustaqil davlat qaror topadi. Abu Rayhon Beruniyning yozişiça, X. davlatiga afsonaviy qahramon Siyovuş (Siyovaxş) asos solgan. Mil. av. 328 y. bahorida Örta Osiyoga yuriş qilgan makedoniyalik Aleksandr (Iskandar) qarorgohiga muzokara qiliş uçun X. hukmdori Farasman 1500 suvoriy bilan taşrif buyurgan. Fanda massagetlar konfederatsiyasi (turkumi) nomi bilan tilga olingan X. davlatini afsonaviy siyovuşiylar, aslida esa afriğiylar sulolasi boşqargan. Davlat poytaxti dastlab Tuproqqal'aaya bölgan. Keyinçalik (305 y.) esa Kot ş.ga köçirilgan. Beruniy xorazmşoxlardan 22 tasining nomini qayd qiladi. Aversi (beti)da tojdor xukmdor, reversi (sirti)da suvoriy tasviri tuşirilgan dastlabki kumuş tanga Tuproqqal'adan topilgan. Tanga mil. av. 1-a.ga mansub. Numizmatik ma'lumotlardan ayon bölişiça, bunday şakldagi tangalar mil. 8-a.gaça zarb etilgan.

X. davlati Örta Osiyoda taşkil topgan öziga xos eng qad. davlatlardan biri bölib, unda ötroq ziroatkor va köçmançi çorvador aholining udumlari, dehqonçilik, çorvaçilik va hunarmandçilik kabi xöjaliklar boşqaruvini asriy tizimlari mujassamlangan edi.

Demak, X. aholisining iqtisodiy va ijtimoiy hayotida yuz bergan tadrijiy rivojlaniş uning şim. va jan. qismlarida, avval biri ikkinçisidan tubdan farqlanuvçi 2 turdagi madaniyatlar şakllangan. Söngra esa ularning qorişuvi oqibatida X.ning öziga xos yuksak darajadagi madaniyati yuzaga kelib, ravnaq topgan.

Qadimgi Xorazm madaniyati. Kadimdan Ğarbiy Osiyo, xususan, şim. şarqiy Eron hududlari bilan bevosita aloqador bölgan X.ning qad. muştarak madaniyatining köpgina jihatlari, xususan, badiiy madaniyati — aholisining tili, urfodatlari, uyjoylarining tuziliş tartiblari, rözğorbuyumlari, zebiziynatlarida öz ifodasini topgan. Mas, X.ning jan. kismi qadimgi obidalarida (mil. av. 6—3ming yillik) somonli guvaladan bino qilingan sahni, ganç aralaş loy suvoqli bir xonali uylar içida öçoq, supa, ğalla uçun öra (töla) bölgan. Çaqmoqtoş qurollari qirğiç, öroq, randa, piçoq; suyakdan yasalgan igna, bigiz; yarmatoş; somonli loydan yasalgan sopol idişlar, ba'zilarining sirtiga qizil rang (angob) berilgan; toş va sopoldan yasalgan ayol va turli xil hayvon haykalçalar; toş suyak va çiğanoqlardan yasalgan tumor, munçoq kabi taqinçoklar uçraydi.

Mil. av. 4—2ming yilliklarda esa turar joylar maydoni nihoyatda kengayib xom ğiştli köp xonali uylardan iborat qişloqqa aylangan. Ularning girdi mudofaa devori bilan öralib, otaşgoh, hovlilar, tor köçalar va markazida maydon paydo bölgan. Qurollarining aksariyati toş va suyakdan, qisman misdan yasalgan, qölda yasalgan sopol idişlar sirtiga qora rangli geometrik va jimjimador (gilam nusxa) naqşlar, hayvon va parranda tasvirlari tuşirilgan. Söngra kulolçilik çarxi kaşf etilib, bikonik nusxa idişlar, qadah va vazalar paydo bölgan. Binokorlikda monumental imoratlar [ibodatxona, miyonsaroy (zal) va b.] qad kötarib, qişloqlar esa ilk şahar şaklini ola boşlagan.

X. şim. qismining moddiy madaniyat obidalari (mil. av. 4—3ming yillik), asosan, ovçi va baliqçi qabilalarning ulkan çaylalari çaqmoqtoşdan qadama (mikrolit) qurollar, tagi tuxumsimon sopol idişlar, çiğanoq va jilvir toşlardan yasalgan taqinçoqyaardan iborat. Mil. av. 2ming yillikda garçi suğorma dehqonçilik xonaki çorvaçilik va podaçilik paydo bölib, turli zot (mayda va yirik şoxli hayvonlar) bilan bir qatorda ot, tuya xonakilaştirilib, yilqiçilik ança rivoj topgan bölsada, turar joylar yarim yer tölabostirma şaklida bölgan. Taqinçoklari (uzuk, bilaguzuk, isirğalar) jez yoki mis kabi ma'dan bölsada, qurollarining aksariyati çaqmoqtoşlardan yasalgan. Bu davrda X.ning şim. qismida şubhasiz, na misdan yasalgan qurol va na guvala yoki xom ğiştlardan bino qilingan turar joy mavjud edi.

Xorazmiylarning jan.dan şim. ga Amudaryo quyi oqimi tomon siljişi, ularning mahalliy qabilalar bilan qorişuvi oqibatida, tubdan yangi madaniyat şakllanadi. Amudaryo adoği (deltasi) özlaştirilib, ölkada bir neçta monumental binolar (Közaliqir va Qal'aliqir kabi) qad. kötaradi. Mil. av. 4—3-a.larda X. iqtisodiy va madaniy jihatdan ravnaq topib, yirik suğoriş kanallari (60—70 km. eni 30— 40 m li sayoz) barpo etilib, yangi şaharlar, qörğonqal'alar (Jonbos qal'a, Bozorqal'a, Qöyqirilgan qal'a) quriladi. Hunarmandçilik, içki va taşqi savdo hamda san'at rivoj topib, poytaxt (Tuproqqal'a) barpo etiladi. X. qal'a va şaharlari töğri törtburçakli va doirasimon şakllarda aniq reja asosida qurilgan. Ular qalin va baland mudofaa devor bilan öralib, taşqarisidan keng (10—15 m) va çuqur xandaq qazilgan. Qal'a va şaharlarning mudofaa qudratini strategik jihatdan kuçaytiriş maqsadida ularning taşqi devorlari bir yoki ikki qator şinak (nişon, tuynuk)lari, darvoza oğzi esa, ğulomgardiş (labirint) — ihota istehkomi bilan mustahkamlangan. Bunday mudofaa inşootlari majmui, şubhasiz, aniq rejalar asosida strategik jihatdan nihoyatda mustahkam qilib barpo etilgan. Mac, törtburçakli qal'alar (Jonbos qal'a, Bozorqal'a) devorlari böylab 2 qatorli şinaklardan nişonga 4 tomondan öq uziş uçun möljallangan bölsa, doira şakldagi qal'a (Qöyqirilgan qal'a)dan qamal vaqgida şinaklardan bir yöla 360 daraja yönalişda öq uzilgan. Bunday uslub, harbiy taktikada doira böylab markazdan öqqa tutiş deb yuritiladi.

X.da şaharsozlik san'ati, ayniqsa, monumental me'morlik mil. av. 1-ming yillik örtalaridan to mil. 8-a. boşlarigaça ötgan davr içida keng rivojlangan. Yirik qal'alar, xususan, poytaxt şahar (Tuproqqal'a, Kot) ölka ibodatxonasi (Hazorasp), maqbaralar (Çirikrabot) va b. turdagi jamoat binolari qad. kötargan. Tuproqqal'ada 3 minorali qarorgoh, muhtaşam şohona saroy (sahni 280 kv.m), markaziy köçalar böylab joylaştirilgan hunarmandçilik turar joylari va bozor örin olgan. Şaharda hunarmandçilikning turli sohalari: kulolçilik, temirçilik, misgarlik, qurolsozlik, zargarlik, binokorlik va töqimaçilik yuksak darajada rivoj topgan. Tuproqqal'a xarobalaridan topilgan turli xildagi aşyolar, xususan, tasviriy san'at asarlarining ayrim bölaklari, loydan işlangan haykallar, devoriy rangli tasvir (çiltor çalayotgan ayol, qölida anor tutgan ma'buda Nohid), tabiat manzaralari va sopol haykalçalar, badiiy yuksak darajada yasalgan. Yoğoç va çarmga qad. xorazmiy yozuvida bitilgan hujjatlar ölka aholisi ma'naviyatini asosi bölgan savodxonlik darajasidan dalolat berardi.

Ilk örta (4—8-a.larda) me'morlik yanada rivoj topib, qal'a, qasr va köşklar (Burgutqal'a, Uyqal'a, Qumbosgan qal'a va b.) kvadrat yoki törtburçak şaklda bino qilinib, burçaklari doirasimon burjlar bilan mustahkamlanadi. Bu davrda bunyod etilgan qal'a va köşklar orasida me'moriy jihatdan, ayniqsa, Teşikqal'a va Yakka Porson diqqatga sazovordir.

X.da badiiy san'at ham rivoj topgan. Ayniqsa, zargarlik (oltin, kumuş va jezdan turli xil taqinçoqlar: uzuk, bilaguzuk, isirğa va b.) ohangarlik va sarrojlik, ohanjoma (temir jiba, ot anjomlar) yasalgan, ip va ipakli guldor matolar töqilgan. Mil. av. 6—5-a.larda röy bergan yuksaliş mil. 3-a. oxiri va 4-a. boşida tuşkunlikka uçrab, xarobaga aylangan qator şaharu qal'alar 5— 6-a. larda yana jonlangan (Kavat qal'a, Guldursun qal'a, Kot va b), 10-a. oxirlarida Şimoliy X.da Urganç ş.ning ahamiyati ortib, unda qator monumental binolar qad kötargan. Binokorlikda paxsa, xom ğişt bilan bir qatorda pişiq ğiştdan foydalana boşlangan (Köhna Urganç; Sulton Takaşning maqbarasi, Faxriddin arRoziyning maqbarasi va b. şular jumlasidandir).

Ad.: Tolstov S. P., Qadimgi Xorazm madaniyatini izlab, T., 1964; Tolstov S. P ., Po drevnim deltam Oksa i Yaksarta, M., 1962; Masson V. M., Srednyaya Aziya i Drevniy Vostok, M., 1964; Istoriya Xorezma, T., 1976.

Abdulahad Muhammadjonov.