Asosiy mazmunga ötiş

Nima yangi v1.6.4 · 25-oktabr

Hamma versiyalar →
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Xorvatiya

    Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 229–234-b. — ziyouz.com

    Xorvatiya (Hrvatska), Xorvatiya Respublikasi (Republika Hrvatska) — Bolqon ya.o.ning şim.ğarbiy kismida joylaşgan davlat. Mayd. 56,6 ming km2. Aholisi 4,39 mln. kişi (2002). Poytaxti — Zagreb ş. Ma'muriy jihatdan 20 jupaniy (okrug)ga bölinadi.

    Davlat tuzumi. X. — parlamentli respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1990 y. dek.da qabul qilingan. 1997, 2000, 2001 y.larda tuzatişlar kiritilgan. Davlat boşliği — prezident (2000 y. dan Stipe Mesiç), u umumiy teng va töğri yaşirin ovoz beriş nuli bilan 5 y. muddatga saylanadi. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni 2 palatali parlament — Sabor (vakillar palatasi va jupaniylar palatasi), ijroçi hokimiyatni prezident bilan hukumat amalga oşiradi.

    Tabiati. X. hududining şarqiy kismi (Slavoniya) sertepa tekislikdan iborat, uni Sava va Drava dare vodiylari kesib ötadi. Mamlakat markazi va ğarbida karst relyefli Dinara toğligi (eng bal. joyi 1831 m) bor. Bu toğlik şim. şarqda pasaya borib, Örta Dunay pasttekisligiga tutaşadi. Jan. va jan.şarqi — Adriatika dengizining ensiz toğli sohili (Dalmatsiya) köpgina qöltiqlar bilan parçalangan. Qirğoq yaqinida Dalmatsiya orollari joylaşgan. X. şarqida iqlim mö'tadil, kontinental. Dinara toğlarida sovuq qiş uzoq davom etadi, dengiz sohilida subtropik Örta dengiz iqlimi. Örtaça yillik yoğin 600—700 mm, sohilda 1000 mm gaça. Tekisliklar keng bargli örmonlar, toğlar buk, eman daraxtzorlari, aralaş örmonlar bilan qoplangan, toğlardagi karst platosi taqir böşliqdan iborat, sohilda Örta dengiz atrofiga xos butazorlar (makvis) bor. Hayvonot dunyosi unçalik boy emas: toğlarda burgut, toğ eçkisi, tekisliklarda kemiruvçilar, sudralib yuruvçilar va quşlar uçraydi.

    Aholisining 78,1% xorvatlar. Şuningdek, serb, sloven, venger va b. ham yaşaydi. Şahar aholisi 56,2%. Dindorlarning aksariyati katoliklar. Rasmiy til — xorvat tili. Yirik şaharlari: Zagreb, Split, Riyeka.

    Tarixi. X. hududida odam ilk paleolit davridan boşlab yaşaydi. Jez davrida illiriy, söng kelt qabilalari yaşagan. Mil. av. 1-a.da Rim bosib olgan. Mil. 1-a.da X.ning talay qismi Rimning Pannoniya va Dalmatsiya viloyatlariga, 395 y. esa Vizantiya tarkibiga kirgan. 6—7-a.larda X. hududida slavyanlar yaşay boşladi. 8-a.da franklar bostirib keldi. 9-a. oxirida xorvat knyazlari franklar va Vizantiya asoratidan qutulib mustaqillikka erişdilar, 925 y. Xorvat davlati (qirollik) vujudga keldi. 10-a.da xristianlik tarqaldi. 1102 y. X. venger qirollariga tobe bölib, içki özini özi boşqariş huquqini saqlab qoldi. 16-a. oxirida X. hududining köp qismi Usmoniylar imperiyasi tasarrufiga ötdi. Bir qismi Gabsburglar hukmronligi ostida qoldi. 17-a. oxiri — 18-a. boşlarida turklardan ozod qilingan yerlar (Slavoniya) Harbiy hudud (Turkiya bilan çegaradoş bölgan viloyat; Gabsburglar imperiyasi tarkibida bölgan) tarkibiga, bir qismi 1809—13 y.larda Illiriylar provinsiyasi tarkibiga kiritildi. 18-a. oxiri — 19-a. boşlarida xorvat millatining şakllaniş jarayoni kuçaydi va 19-a. 1-yarmida millat sifatida şakllanib böldi. 19- a. ning 30—40-y.lari xorvat yerlarida illiriylar ijtimoiy harakati yoyildi. 1848—49 y.gi Avstriya va Vengriya dagi inqilob natijasida X. Gabsburglar imperiyasi tarkibida muxtoriyatga erişdi. Ammo inqilob bostirilgaç, muxtoriyatdan mahrum böldi. 1868 y.gi X. Vengriya bitimi natijasida çeklangan muxtoriyatga erişdi. AvstriyaVengriya davlati barbod bölgaç (1918), X. Serblar, xorvatlar va slovenlar (1929 y.dan Yugoslaviya) qirolligi tarkibiga kirdi. 1939 y. avg.da X. muxtoriyatga erişdi. 1941 y. apr.da faşistlar tomonidan okkupatsiya qilingan X. hududida «Mustaqil X. davlati» degan köğirçoq davlat e'lon qilindi. 1945 y. X. hududi butunlay ozod qilindi va Yugoslaviya Federativ Xalq Respublikasi (keyinçalik Yugoslaviya Sotsialistik Federativ Respublikasi) tarkibiga kiritildi.

    1963 y.dan 1991 y.gaça Yugoslaviya tarkibida X. Sotsialistik Respublikasi deb ataddi. 1991 y. iyunda X. mustaqilligi töğrisidagi Deklaratsiya kabul kilinib, mamlakat X. Respublikasi deb atala boşladi. X. — 1992 y. 22 maydan BMT a'zosi. ÖzR suverenitetini 1991 y. 28 dek.da tan olgan va 1995 y. 6 fev.dan diplomatiya munosabatlari örnatgan. Milliy bayrami — 30 may — Davlatçilik kuni (1990).

    Asosiy siyosiy partiyalari va kasaba uyuşmalari. Liberal partiya, 1998 y. tuzilgan; Sotsialdemokratik partiya, 1990 y. taşkil etilgan; X. demokratik partiyasi, 1989 y. asos solingan; X. dehqonlar partiyasi, 1990 y. tuzilgan; X. HUQUQ partiyasi, 1861 y. millatçi partiya sifatida taşkil etilgan, 1990 y.dan hoz. nomda qayta tiklangan; X. mustaqil demokratlari, 1994 y. asos solingan; X. demokratik Hamdöstligi, 1990 y. tuzilgan. X. mustaqil kasaba uyuşmalari konfederatsiyasi, 1990 y. asos solingan; X. muxtor kasaba uyuşmalari birlaşmasi, 1990 y. taşkil etilgan; X. kasaba uyuşmalari birlaşmasi. 1990 y. tuzilgan.

    Xöjaligi. X. — industrialagrar mamlakat. Yalpi içki mahsulotda sanoatning uluşi 24%, q.x.ning uluşi 12%, xizmat körsatiş sohasining uluşi 64%.

    Sanoati ning asosiy tarmoklari: konçilik, kemasozlik, maşinasozlik, farmatsevtika, neftni qayta işlaş, elektron sanoati va h.k. Raşada toşkömir, dengiz böylarida neft va gaz, boksit va sement xom aşyosi qazib çiqariladi, dengiz suvidan tuz ajratib olinadi, stanok, elektr texnikasi asboblari, dengiz kemalari, sement, poyabzal işlab çiqariladi. Maşinasozlik tarmoklaridan parovoz va vagonsozlik, elektr kuç jihozlari va boşqalar i.ç. rivojlangan. Neft kimyosi sanoati korxonalarida plastmassa, doridarmon va b. mahsulotlar işlab çiqariladi. Yirik qora va rangli metallurgiya sanoati (çöyan, pölat, alyuminiy eritiş) barpo etilgan. Yoğoçsozlik, könpoyabzal, töqimaçilik, oziq-ovqat korxonalari bor. Yiliga örtaça 8,3 mlrd. kVtsoat elektr energiya (köp qismi GESlarda) hosil qilinadi. Asosiy sanoat markazlari: Zagreb, SlavonskiBrod, Split.

    Qişloq xöjaligi içki ehtiyojni tölatökis ta'minlaydi, dehqonçilik yetakçi örinda. Buğdoy, makkajöxori, kartoşka, qand lavlagi, kungaboqar, ziğir, kanop, yemxaşak ekinlari yetiştiriladi. Boğdorçilik (köproq olma va olxöri), tokçilik rivojlangan. Dengiz soxilida subtropik mevalar yetiştiriladi. Çorvaçilikda qoramol, çöçqa, qöy va yilqi boqiladi. Örmonlarda yoğoç tayyorlanadi, dengizdan baliq ovlanadi.

    T.y. uzunligi 2,7 ming km, avtomobil yöllari uz. 26,9 ming km. Asosiy dengiz portlari: Riyeka, Koper, Kardelevo, Split, Şibenik. Xorijiy sayyoxlik rivojlangan. Adriatika sohilida (Dubrovnik, Riyeka, Split) yirik kurortlar bor. Çetga maşina va sanoat uskunalari, alyuminiy, iste'mol va oziq-ovqat mahsulotlari çiqaradi, çetdan xom aşyo, jihozlar, butlaş qismlari va turli apparatlar oladi. Taşqi savdoda Germaniya, Italiya, Sloveniya, Avstriya bilan hamkorlik qiladi. Pul birligi — kuna.

    Maorifi, ilmiy va madaniyma'rifiy muassasalari. Asosiy 8 y.lik maktab ta'limning 1bosqiçi bölib, 7 yoşdan 14 yoşgaça bölgan bolalarni qamrab oladi. Undan keyingi boskiç 2 y.lik umumiy örta maktab; u umumiy örta ma'lumot beradi. Umumiy örta maktab negizida örta maxsus va oliy ta'lim amalga oşiriladi. X.da bir qança oliy öquv yurtlari bor. Zagreb (1669), Riyeka (1973), Split (1974)da universitetlar va bir kança int mavjud. Zagrebla Nafis san'at akademiyasi (1907), amaliy san'at va hunarmandçilik, teatr, kino va televideniye akademiyalari, Riyekada dengiz maktabi taşkil etilgan. Zagrebdagi Fan va san'at akademiyasi (1867) tarkibida bir qança i.t. instituti, şuningdek, me'morlik va şahar loyihalaş (1952), folklorni örganiş (1948), tibbiyot tadqiqotlari (1947), tabiatni muhofaza qiliş (1961), tarix va madaniyat yodgorliklarini saqlaş (1910), gidrometeorologiya (1947) va b. ilmiy uyuşmalar işlaydi. Splitda okeanşunoslik va baliq ovlaş (1930), Dalmatsiya tarixiy yodgorliklarini muhofaza qiliş (1854) intlari mavjud.

    Yirik kutubxonalari: Zagrebda Milliy va universitet (17-a. boşlarvda taşkil etilgan) kutubxonalari, Davlat arxivi kutubxonasi bilan (4643), Riyekada ilmiy kutubxona (1627), Zadar, Dubrovnikda kutubxonalar, Splitda şahar kutubxonasi bor. Muzeylarning kupi Zagrebda joylaşgan. Yiriklari: Şahar galereyasi (1961), Arxeologiya (1846), Etn. (1919), Geol.paleontologiya (1846), Maktabped. (1901), X. tarixi (1846), Zool. (1846).

    Matbuoti, radioeşittirişi, telekörsatuvi. Asosiy gaz. va jur.lari: «Vesnik» («Xabar», ijtimoiysiyosiy gaz., 1940 y.dan); «Glas Slavoniye» («Slavoniya ovozi», mustaqil gaz.); «Novi vesnik» («Yangi xabarlar», gaz., 1940 y.dan); «Slobodna Dalmatsiya» («Ozod Dalmatsiya», gaz., 1943 y.dan); «Sportske novosti» («Sport yangiliklari», kundalik gaz.); «Arena» (bezakli haftanoma, 1957 y.dan); «Globus» (siyosiy haftanoma, 1990 y.dan). X. axborot agentligi (XINA), 1990 y. asos solingan. X. radiosi 1926 y.dan, televideniyesi 1956 y.dan işlaydi.

    Adabiyoti. Taxm. 1100 y. yaratilgan «Başçan plitasi» asari xorvat xalq tili unsurlari bölgan dastlabki til va xuquq yodgorligidir. Xalq oğzaki ijodiyoti, jumladan, xorvat qahramonlik dostonlari badiiy adabiyot şakllanişiga katta ta'sir körsatdi. Gumanizm va italyan uygoniş davri şe'riyati ta'sirida rivojlangan Dubrovnik va Dalmatsiya adabiyoti — 15—18-a. xorvat adabiyotining tarkibiy kismidir. 15—16-a. largaça I. Çesmitskiy, Yu. Şijgoriç, Ya. Buniç kabilar lotin tilida ijod qilgan bölsa, ulardan keyingi avlod yozuvçilari M. Maruliç, Ş. Mençetiç, J. Drjiç, G. Lutsiç, M. Drjiç, I. Gektoroviçlar ona tiliga murojaat etdilar. 17—18- a.larda I. Gunduliç, J. Palmotiç, Yu. Krijaniç, N. va P. Zrinskiy kabi adiblar yetişib çiqdi. 18-a. oxiri — 19-a. örtalarida X. milliy uyğoniş davrida ma'rifatparvarlik adabiyoti (M. Relkoviç, T. Brezovaçki) maydonga çikdi. Illirizm vatanparvarlik oqimining atoqli namoyandalari L. Gay, D. Demeter, Stanko Vraz romantizm adabiyotiga asos soddilar. 19-a. oxiri — 20-a. boşlaridagi «xorvat moderni» badiiy oqimi adabiy jarayon rivojida sezilarli rol öynadi. Turli goyaviybadiiy okimlarga mansub bölgan M. Dejman, V. Vidriç, D. Şimunoviç, M. Maryanoviç, A.G. Matoş şu oqimni rivojlantirdilar. 1 va 2-jahon uruşlari oraliğida şoir, yozuvçi va dramaturg M. Krleja adabiy muhitda yetakçilik qildi. 1941—45 y.lardagi xalq ozodlik uruşi yillarida V. Nazor, I.G. Kovaçiç, G. Vitez, Yu. Kaştelan, V. Popoviç, J. Yeliçiçlarning jöşqin şe'rlari xalqni ruxlantirib turdi. 2-jahon uruşidan keyin ham ozodlik kuraşi adabiyotning asosiy mavzui bölib qoldi. 60— 80-y.larda O. Şols, N. Miliçeviç, 3. Golob, S. Mixaliç, M. Slaviçek, T. Sablyak, N. Petrak, J. Sabol ijodida umumiy insonparvarlik ruhi ustunlik qildi. Drama sohasida P. Budak, I. Raos, F. Xajiç, D. Roksandiç asarlari şuhrat qozondi.

    Me'morligi va tasviriy san'ati. X. hududida istehkomli manzilgohlarning qoldiqlari, Adriatika sohilida köpgina antik, asosan, Rim şaharlarining xarobalari, qad. me'morlik yodgorliklari (mil. av. 1-a.ga mansub Puladagi Avgust ibodatxonasi, mil. av. taxm. 300 y.ga oid Splitdagi Diokletian saroyi) saqlanib qolgan. 9-a. boşi — 12-a. oxirlarida barpo etilgan turli şakldagi toş çerkovlar, knyaz saroylari (Split yaqinidagi Biyaçi degan joyda)da Vizantiya va Markaziy Yevropa me'morligi uslubidan foydalanilgan. 12-a. oxirida roman uslubi (Zadardagi 1175 y.ga oid avliyo Krşevan çerkovi), 13-a.da gotika (Zagrebdagi diniy inşootlar) yoyidsi. 15—16-a.larda şaharlar kengaydi, toş istehkomlar barpo etildi. Şu davrda Uyğoniş davriga xos me'morlik rivoj topdi (1431—1505 y.larga mansub Şibenikdagi sobor, 15-a.ning 2-yarmiga oid Dubrovnikdagi knyaz saroyi va b.). 17— 18-a.larda barokko uslubi urf böldi (Zagrebdagi OrşiçRauxov, Varajdindagi Patatiçi saroylari). 19-a.da klassitsizm uslubidagi inşootlar (Zagrebdagi me'mor B. Felbinger saroylari), yangi uyğoniş va yangi barokko uslubidagi jamoat binolari (Zagrebdagi Fan va san'at akademiyasi, Zagreb, Split, Dubrovnikdagi teatrlar) kurildi. 20-a. boşlarida avval yangi klassitsizm, söng funksionalizm ruhidagi inşootlar (Zagrebdagi birja va b. binolar) qad kötardi. Asr oxirlarida sanoat korxonalari, turar joylar zamonaviy materiallardan kurila boşladi (Zagrebdagi «Rujer Boşkoviç» ilmiy markazi, me'mori K. Ostrogoviç; aeroport, me'mori I. Uxlik, Splitdagi «Maryan» mexmonxonasi, me'mori L. Perkoviç). X. xududida neolit davriga oid sopol buyumlar, keyingi davrlarga mansub metalldan yasalgan badiiy buyumlar, antik haykaltaroşlik yodgorliklari (haykalçalar, relyeflar), qadama naqş asarlari topilgan. 13-a.da haykaltaroşlikda roman uslubi (usta Andrey Buvina relyeflari) yoyildi, dastlabki devoriy rasmlar paydo böldi. 16-a.da çerkov ibodatxonalari rangtasviri, 17-a. oxiri — 18-a. boşlarida barokko uslubidagi haykaltaroşlik va rangtasvir rayem böldi (F. Benkoviç, B. Bobiç asarlari, I. Ranger freskalari). 15—18-a.larda yoğoç öymakorligi, badiiy töquvçilik, metallsoelik va ş.k. hunarmandçiliklar rivojlandi. 19-a. boşlarida tasviriy san'atda dunyoviy janrlar (portret va tarixiy kompozitsiyalar) tarqaldi. F. Kikerez, V. Bukovats, S. Medoviç asarlarida romantizm belgilari közga taşlanadi. Ranggasvirçilardan M. Kraleviç, Y. Raçiç, grafikaçi T. Krizman ijodida 20-a. xorvat rassomligi asoslari yaratildi. I. Meştroviç, A. Avgustinçiç va b. haykaltaroşlik san'atini rivojlantirdilar. V. Betsiç, L. Babiç, Y. Mişe kabi rassomlar mamlakat tabiat manzaralari va xalq turmuşini tasvirladilar. 20-a.ning 2-yarmida rangtasvirçilardan E. Murtiç, I. Voyvodiç, M. Stançiç abstrakt san'at va syurrealizm ruxida ijod qildilar.

    Musiqasi. X. musiqa madaniyatida xalq san'ati katga örin tutadi. Xorvatlarnint qad. marosim, epik, raqs, lirik va b. xalq qöşiklari hozirgaça davom etib kelayotir. Professional musiqa 16-a.da yuzaga kelgan. N. Styepan (Spadina), skripkaçi va kompozitor I.M. Yarnoviç va b. 18-a.ning tanikli musiqa arboblaridir. 1827 y. Zagrebla Musiqa jamiyati va uning musiqa maktabi (1916 y.dan konservatoriya) va orkestri, şuningdek, Illirii xalk, xor jamiyati (1839) taşkil etildi. X. musika madaniyatini rivojlantirişda musiqaşunos F. Kuxaç, dirijyor va kompozitor I. Zays, dirijyor N. Faller, kompozitorlardan B. Bersa va Y. Xatze faoliyati katta ahamiyatga ega böldi. 1918 y. yagona davlat tuzilgaç, xorvat milliy kompozitorlik maktabi vujudga keldi. 20-a. oxirlarida Zagrebda «Qardoşlik va birlik», Splitda «Birlik» xor jamiyatlari, Zagrebda «Lado» xalq aşula va rake ansambli va b. musika jamoalari işladi. Taniqpi kompozitorlari: I. Brkanoviç, M. Kelemen, B. Papandopulo, S. Xorvat, R. Radika, D. Detoni.

    Teatri. 16-a.da dunyoviy teatr (Dubrovnikda havaskorlik truppalari, Dalmatsiya şaharlarvda professional truppalar) paydo böldi. 17—18-a.larda maktab teatri rivojlandi. 1797— 1834 y. lar Zagrebda birinçi doimiy «Amadey teatri» faoliyat körsatdi. 1834 y. «Eski teatr» (1861 y.dan «Milliy teatr») oçildi. 1896—98 y.larda dastlabki aktyorlar maktabi işlab turdi. B. Gavella X. teatri rivojiga katta hissa qöşdi. U teatrlar repertuariga ilğor milliy dramaturglardan M. Krleja, I. Sankar, jahon mumtoz dramaturgiyasidan U. Şekspir, F. Dostoyevskiy, L. Tolstoy, B. Şou, K. Çapek, B. Nuşiç pyesalarini kiritdi. 1950 y.dan Teatr, musiqa, kino, televideniye akademiyasi (Zagreb) işlaydi.

    Özbekiston — X. munosabatlari endigina yölga qöyiliş bosqiçida turibdi. 2003 y. ikki mamlakat örtasidagi tovar aylanmasi 115 ming AQŞ dollarini taşkil qiddi. Özbekiston tomoni turli xizmatlar körsatiş bilan şuğullanadi. X. tomoni elektr jihozlar, farmatsevtika va konditer mahsulotlari yetkazib beradi. X.ning muhandislik va quriliş işlari bilan şuğullanuvçi «Ingra. Injiniring end Konstrakşen K°» aksiyadorlik jamiyati firmasi ÖzRda öz vakolatxonasini oçgan.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ХОРВАТИЯ (Hrvatska), Хорватия Республикаси (Republika Hrvatska) — Болқон я.о.нинг шим.ғарбий кисмида жойлашган давлат. Майд. 56,6 минг км2. Аҳолиси 4,39 млн. киши (2002). Пойтахти — Загреб ш. Маъмурий жиҳатдан 20 жупаний (округ)га бўлинади.

    Давлат тузуми. X. — парламентли республика. Амалдаги конституцияси 1990 й. дек.да қабул қилинган. 1997, 2000, 2001 й.ларда тузатишлар киритилган. Давлат бошлиғи — президент (2000 й. дан Стипе Месич), у умумий тенг ва тўғри яширин овоз бериш нули билан 5 й. муддатга сайланади. Қонун чиқарувчи ҳокимиятни 2 палатали парламент — Сабор (вакиллар палатаси ва жупанийлар палатаси), ижрочи ҳокимиятни президент билан ҳукумат амалга оширади.

    Табиати. X. ҳудудининг шарқий кисми (Славония) сертепа текисликдан иборат, уни Сава ва Драва даре водийлари кесиб ўтади. Мамлакат маркази ва ғарбида карст рельефли Динара тоғлиги (энг бал. жойи 1831 м) бор. Бу тоғлик шим. шарқда пасая бориб, Ўрта Дунай пасттекислигига туташади. Жан. ва жан.шарқи — Адриатика денгизининг энсиз тоғли соҳили (Далмация) кўпгина қўлтиқлар билан парчаланган. Қирғоқ яқинида Далмация ороллари жойлашган. X. шарқида иқлим мўътадил, континентал. Динара тоғларида совуқ қиш узоқ давом этади, денгиз соҳилида субтропик Ўрта денгиз иқлими. Ўртача йиллик ёғин 600—700 мм, соҳилда 1000 мм гача. Текисликлар кенг баргли ўрмонлар, тоғлар бук, эман дарахтзорлари, аралаш ўрмонлар билан қопланган, тоғлардаги карст платоси тақир бўшлиқдан иборат, соҳилда Ўрта денгиз атрофига хос бутазорлар (маквис) бор. Ҳайвонот дунёси унчалик бой эмас: тоғларда бургут, тоғ эчкиси, текисликларда кемирувчилар, судралиб юрувчилар ва қушлар учрайди.

    Аҳолисининг 78,1% хорватлар. Шунингдек, серб, словен, венгер ва б. ҳам яшайди. Шаҳар аҳолиси 56,2%. Диндорларнинг аксарияти католиклар. Расмий тил — хорват тили. Йирик шаҳарлари: Загреб, Сплит, Риека.

    Тарихи. X. ҳудудида одам илк палеолит давридан бошлаб яшайди. Жез даврида иллирий, сўнг кельт қабилалари яшаган. Мил. ав. 1-а.да Рим босиб олган. Мил. 1-а.да Х.нинг талай қисми Римнинг Паннония ва Далмация вилоятларига, 395 й. эса Византия таркибига кирган. 6—7-а.ларда X. ҳудудида славянлар яшай бошлади. 8-а.да франклар бостириб келди. 9-а. охирида хорват князлари франклар ва Византия асоратидан қутулиб мустақилликка эришдилар, 925 й. Хорват давлати (қироллик) вужудга келди. 10-а.да христианлик тарқалди. 1102 й. X. венгер қиролларига тобе бўлиб, ички ўзини ўзи бошқариш ҳуқуқини сақлаб қолди. 16-а. охирида X. ҳудудининг кўп қисми Усмонийлар империяси тасарруфига ўтди. Бир қисми Габсбурглар ҳукмронлиги остида қолди. 17-а. охири — 18-а. бошларида турклардан озод қилинган ерлар (Славония) Ҳарбий ҳудуд (Туркия билан чегарадош бўлган вилоят; Габсбурглар империяси таркибида бўлган) таркибига, бир қисми 1809—13 й.ларда Иллирийлар провинцияси таркибига киритилди. 18-а. охири — 19-а. бошларида хорват миллатининг шаклланиш жараёни кучайди ва 19-а. 1-ярмида миллат сифатида шаклланиб бўлди. 19- а. нинг 30—40-й.лари хорват ерларида иллирийлар ижтимоий ҳаракати ёйилди. 1848—49 й.ги Австрия ва Венгрия даги инқилоб натижасида X. Габсбурглар империяси таркибида мухториятга эришди. Аммо инқилоб бостирилгач, мухториятдан маҳрум бўлди. 1868 й.ги X. Венгрия битими натижасида чекланган мухториятга эришди. АвстрияВенгрия давлати барбод бўлгач (1918), X. Серблар, хорватлар ва словенлар (1929 й.дан Югославия) қироллиги таркибига кирди. 1939 й. авг.да X. мухториятга эришди. 1941 й. апр.да фашистлар томонидан оккупация қилинган X. ҳудудида «Мустақил X. давлати» деган кўғирчоқ давлат эълон қилинди. 1945 й. X. ҳудуди бутунлай озод қилинди ва Югославия Федератив Халқ Республикаси (кейинчалик Югославия Социалистик Федератив Республикаси) таркибига киритилди.

    1963 й.дан 1991 й.гача Югославия таркибида X. Социалистик Республикаси деб атадди. 1991 й. июнда X. мустақиллиги тўғрисидаги Декларация кабул килиниб, мамлакат X. Республикаси деб атала бошлади. X. — 1992 й. 22 майдан БМТ аъзоси. ЎзР суверенитетини 1991 й. 28 дек.да тан олган ва 1995 й. 6 фев.дан дипломатия муносабатлари ўрнатган. Миллий байрами — 30 май — Давлатчилик куни (1990).

    Асосий сиёсий партиялари ва касаба уюшмалари. Либерал партия, 1998 й. тузилган; Социалдемократик партия, 1990 й. ташкил этилган; X. демократик партияси, 1989 й. асос солинган; X. деҳқонлар партияси, 1990 й. тузилган; X. ҲУҚУҚ партияси, 1861 й. миллатчи партия сифатида ташкил этилган, 1990 й.дан ҳоз. номда қайта тикланган; X. мустақил демократлари, 1994 й. асос солинган; X. демократик Ҳамдўстлиги, 1990 й. тузилган. X. мустақил касаба уюшмалари конфедерацияси, 1990 й. асос солинган; X. мухтор касаба уюшмалари бирлашмаси, 1990 й. ташкил этилган; X. касаба уюшмалари бирлашмаси. 1990 й. тузилган.

    Хўжалиги. X. — индустриалаграр мамлакат. Ялпи ички маҳсулотда саноатнинг улуши 24%, қ.х.нинг улуши 12%, хизмат кўрсатиш соҳасининг улуши 64%.

    Саноати нинг асосий тармоклари: кончилик, кемасозлик, машинасозлик, фармацевтика, нефтни қайта ишлаш, электрон саноати ва ҳ.к. Рашада тошкўмир, денгиз бўйларида нефть ва газ, боксит ва цемент хом ашёси қазиб чиқарилади, денгиз сувидан туз ажратиб олинади, станок, электр техникаси асбоблари, денгиз кемалари, цемент, пойабзал ишлаб чиқарилади. Машинасозлик тармокларидан паровоз ва вагонсозлик, электр куч жиҳозлари ва бошқалар и.ч. ривожланган. Нефть кимёси саноати корхоналарида пластмасса, доридармон ва б. маҳсулотлар ишлаб чиқарилади. Йирик қора ва рангли металлургия саноати (чўян, пўлат, алюминий эритиш) барпо этилган. Ёғочсозлик, кўнпойабзал, тўқимачилик, озиқ-овқат корхоналари бор. Йилига ўртача 8,3 млрд. кВтсоат электр энергия (кўп қисми ГЭСларда) ҳосил қилинади. Асосий саноат марказлари: Загреб, СлавонскиБрод, Сплит.

    Қишлоқ хўжалиги ички эҳтиёжни тўлатўкис таъминлайди, деҳқончилик етакчи ўринда. Буғдой, маккажўхори, картошка, қанд лавлаги, кунгабоқар, зиғир, каноп, емхашак экинлари етиштирилади. Боғдорчилик (кўпроқ олма ва олхўри), токчилик ривожланган. Денгиз сохилида субтропик мевалар етиштирилади. Чорвачиликда қорамол, чўчқа, қўй ва йилқи боқилади. Ўрмонларда ёғоч тайёрланади, денгиздан балиқ овланади.

    Т.й. узунлиги 2,7 минг км, автомобиль йўллари уз. 26,9 минг км. Асосий денгиз портлари: Риека, Копер, Карделево, Сплит, Шибеник. Хорижий сайёхлик ривожланган. Адриатика соҳилида (Дубровник, Риека, Сплит) йирик курортлар бор. Четга машина ва саноат ускуналари, алюминий, истеъмол ва озиқ-овқат маҳсулотлари чиқаради, четдан хом ашё, жиҳозлар, бутлаш қисмлари ва турли аппаратлар олади. Ташқи савдода Германия, Италия, Словения, Австрия билан ҳамкорлик қилади. Пул бирлиги — куна.

    Маорифи, илмий ва маданиймаърифий муассасалари. Асосий 8 й.лик мактаб таълимнинг 1босқичи бўлиб, 7 ёшдан 14 ёшгача бўлган болаларни қамраб олади. Ундан кейинги боскич 2 й.лик умумий ўрта мактаб; у умумий ўрта маълумот беради. Умумий ўрта мактаб негизида ўрта махсус ва олий таълим амалга оширилади. Х.да бир қанча олий ўқув юртлари бор. Загреб (1669), Риека (1973), Сплит (1974)да университетлар ва бир канча инт мавжуд. Загребла Нафис санъат академияси (1907), амалий санъат ва ҳунармандчилик, театр, кино ва телевидение академиялари, Риекада денгиз мактаби ташкил этилган. Загребдаги Фан ва санъат академияси (1867) таркибида бир қанча и.т. институти, шунингдек, меъморлик ва шаҳар лойиҳалаш (1952), фольклорни ўрганиш (1948), тиббиёт тадқиқотлари (1947), табиатни муҳофаза қилиш (1961), тарих ва маданият ёдгорликларини сақлаш (1910), гидрометеорология (1947) ва б. илмий уюшмалар ишлайди. Сплитда океаншунослик ва балиқ овлаш (1930), Далмация тарихий ёдгорликларини муҳофаза қилиш (1854) интлари мавжуд.

    Йирик кутубхоналари: Загребда Миллий ва университет (17-а. бошларвда ташкил этилган) кутубхоналари, Давлат архиви кутубхонаси билан (4643), Риекада илмий кутубхона (1627), Задар, Дубровникда кутубхоналар, Сплитда шаҳар кутубхонаси бор. Музейларнинг купи Загребда жойлашган. Йириклари: Шаҳар галереяси (1961), Археология (1846), Этн. (1919), Геол.палеонтология (1846), Мактабпед. (1901), X. тарихи (1846), Зоол. (1846).

    Матбуоти, радиоэшиттириши, телекўрсатуви. Асосий газ. ва жур.лари: «Весник» («Хабар», ижтимоийсиёсий газ., 1940 й.дан); «Глас Славоние» («Славония овози», мустақил газ.); «Нови весник» («Янги хабарлар», газ., 1940 й.дан); «Слободна Далмация» («Озод Далмация», газ., 1943 й.дан); «Спортске новости» («Спорт янгиликлари», кундалик газ.); «Арена» (безакли ҳафтанома, 1957 й.дан); «Глобус» (сиёсий ҳафтанома, 1990 й.дан). X. ахборот агентлиги (ХИНА), 1990 й. асос солинган. X. радиоси 1926 й.дан, телевидениеси 1956 й.дан ишлайди.

    Адабиёти. Тахм. 1100 й. яратилган «Башчан плитаси» асари хорват халқ тили унсурлари бўлган дастлабки тил ва хуқуқ ёдгорлигидир. Халқ оғзаки ижодиёти, жумладан, хорват қаҳрамонлик достонлари бадиий адабиёт шаклланишига катта таъсир кўрсатди. Гуманизм ва итальян уйгониш даври шеърияти таъсирида ривожланган Дубровник ва Далмация адабиёти — 15—18-а. хорват адабиётининг таркибий кисмидир. 15—16-а. ларгача И. Чесмицкий, Ю. Шижгорич, Я. Бунич кабилар лотин тилида ижод қилган бўлса, улардан кейинги авлод ёзувчилари М. Марулич, Ш. Менчетич, Ж. Држич, Г. Луцич, М. Држич, И. Гекторовичлар она тилига мурожаат этдилар. 17—18- а.ларда И. Гундулич, Ж. Палмотич, Ю. Крижанич, Н. ва П. Зринский каби адиблар етишиб чиқди. 18-а. охири — 19-а. ўрталарида X. миллий уйғониш даврида маърифатпарварлик адабиёти (М. Релькович, Т. Брезовачки) майдонга чикди. Иллиризм ватанпарварлик оқимининг атоқли намояндалари Л. Гай, Д. Деметер, Станко Враз романтизм адабиётига асос соддилар. 19-а. охири — 20-а. бошларидаги «хорват модерни» бадиий оқими адабий жараён ривожида сезиларли роль ўйнади. Турли гоявийбадиий окимларга мансуб бўлган М. Дежман, В. Видрич, Д. Шимунович, М. Марьянович, А.Г. Матош шу оқимни ривожлантирдилар. 1 ва 2-жаҳон урушлари оралиғида шоир, ёзувчи ва драматург М. Крлежа адабий муҳитда етакчилик қилди. 1941—45 й.лардаги халқ озодлик уруши йилларида В. Назор, И.Г. Ковачич, Г. Витез, Ю. Каштелан, В. Попович, Ж. Еличичларнинг жўшқин шеърлари халқни рухлантириб турди. 2-жаҳон урушидан кейин ҳам озодлик кураши адабиётнинг асосий мавзуи бўлиб қолди. 60— 80-й.ларда О. Шольц, Н. Миличевич, 3. Голоб, С. Михалич, М. Славичек, Т. Сабляк, Н. Петрак, Ж. Сабол ижодида умумий инсонпарварлик руҳи устунлик қилди. Драма соҳасида П. Будак, И. Раос, Ф. Хажич, Д. Роксандич асарлари шуҳрат қозонди.

    Меъморлиги ва тасвирий санъати. X. ҳудудида истеҳкомли манзилгоҳларнинг қолдиқлари, Адриатика соҳилида кўпгина антик, асосан, Рим шаҳарларининг харобалари, қад. меъморлик ёдгорликлари (мил. ав. 1-а.га мансуб Пуладаги Август ибодатхонаси, мил. ав. тахм. 300 й.га оид Сплитдаги Диоклетиан саройи) сақланиб қолган. 9-а. боши — 12-а. охирларида барпо этилган турли шаклдаги тош черковлар, князь саройлари (Сплит яқинидаги Биячи деган жойда)да Византия ва Марказий Европа меъморлиги услубидан фойдаланилган. 12-а. охирида роман услуби (Задардаги 1175 й.га оид авлиё Кршеван черкови), 13-а.да готика (Загребдаги диний иншоотлар) ёйидци. 15—16-а.ларда шаҳарлар кенгайди, тош истеҳкомлар барпо этилди. Шу даврда Уйғониш даврига хос меъморлик ривож топди (1431—1505 й.ларга мансуб Шибеникдаги собор, 15-а.нинг 2-ярмига оид Дубровникдаги князь саройи ва б.). 17— 18-а.ларда барокко услуби урф бўлди (Загребдаги ОршичРаухов, Вараждиндаги Пататичи саройлари). 19-а.да классицизм услубидаги иншоотлар (Загребдаги меъмор Б. Фелбингер саройлари), янги уйғониш ва янги барокко услубидаги жамоат бинолари (Загребдаги Фан ва санъат академияси, Загреб, Сплит, Дубровникдаги театрлар) курилди. 20-а. бошларида аввал янги классицизм, сўнг функционализм руҳидаги иншоотлар (Загребдаги биржа ва б. бинолар) қад кўтарди. Аср охирларида саноат корхоналари, турар жойлар замонавий материаллардан курила бошлади (Загребдаги «Ружер Бошкович» илмий маркази, меъмори К. Острогович; аэропорт, меъмори И. Ухлик, Сплитдаги «Марьян» мехмонхонаси, меъмори Л. Перкович). X. худудида неолит даврига оид сопол буюмлар, кейинги даврларга мансуб металлдан ясалган бадиий буюмлар, антик ҳайкалтарошлик ёдгорликлари (ҳайкалчалар, рельефлар), қадама нақш асарлари топилган. 13-а.да ҳайкалтарошликда роман услуби (уста Андрей Бувина рельефлари) ёйилди, дастлабки деворий расмлар пайдо бўлди. 16-а.да черков ибодатхоналари рангтасвири, 17-а. охири — 18-а. бошларида барокко услубидаги ҳайкалтарошлик ва рангтасвир раем бўлди (Ф. Бенкович, Б. Бобич асарлари, И. Рангер фрескалари). 15—18-а.ларда ёғоч ўймакорлиги, бадиий тўқувчилик, металлсоэлик ва ш.к. ҳунармандчиликлар ривожланди. 19-а. бошларида тасвирий санъатда дунёвий жанрлар (портрет ва тарихий композициялар) тарқалди. Ф. Кикерез, В. Буковац, Ц. Медович асарларида романтизм белгилари кўзга ташланади. Ранггасвирчилардан М. Кралевич, Й. Рачич, графикачи Т. Кризман ижодида 20-а. хорват рассомлиги асослари яратилди. И. Мештрович, А. Августинчич ва б. ҳайкалтарошлик санъатини ривожлантирдилар. В. Бецич, Л. Бабич, Й. Мише каби рассомлар мамлакат табиат манзаралари ва халқ турмушини тасвирладилар. 20-а.нинг 2-ярмида рангтасвирчилардан Э. Муртич, И. Войводич, М. Станчич абстракт санъат ва сюрреализм рухида ижод қилдилар.

    Мусиқаси. X. мусиқа маданиятида халқ санъати катга ўрин тутади. Хорватларнинт қад. маросим, эпик, рақс, лирик ва б. халқ қўшиклари ҳозиргача давом этиб келаётир. Профессионал мусиқа 16-а.да юзага келган. Н. Стьепан (Спадина), скрипкачи ва композитор И.М. Ярнович ва б. 18-а.нинг таникли мусиқа арбобларидир. 1827 й. Загребла Мусиқа жамияти ва унинг мусиқа мактаби (1916 й.дан консерватория) ва оркестри, шунингдек, Иллирии халк, хор жамияти (1839) ташкил этилди. X. мусика маданиятини ривожлантиришда мусиқашунос Ф. Кухач, дирижёр ва композитор И. Зайц, дирижёр Н. Фаллер, композиторлардан Б. Берса ва Й. Хатзе фаолияти катта аҳамиятга эга бўлди. 1918 й. ягона давлат тузилгач, хорват миллий композиторлик мактаби вужудга келди. 20-а. охирларида Загребда «Қардошлик ва бирлик», Сплитда «Бирлик» хор жамиятлари, Загребда «Ладо» халқ ашула ва раке ансамбли ва б. мусика жамоалари ишлади. Таниқпи композиторлари: И. Брканович, М. Келемен, Б. Папандопуло, С. Хорват, Р. Радика, Д. Детони.

    Театри. 16-а.да дунёвий театр (Дубровникда ҳаваскорлик труппалари, Далмация шаҳарларвда профессионал труппалар) пайдо бўлди. 17—18-а.ларда мактаб театри ривожланди. 1797— 1834 й. лар Загребда биринчи доимий «Амадей театри» фаолият кўрсатди. 1834 й. «Эски театр» (1861 й.дан «Миллий театр») очилди. 1896—98 й.ларда дастлабки актёрлар мактаби ишлаб турди. Б. Гавелла X. театри ривожига катта ҳисса қўшди. У театрлар репертуарига илғор миллий драматурглардан М. Крлежа, И. Цанкар, жаҳон мумтоз драматургиясидан У. Шекспир, Ф. Достоевский, Л. Толстой, Б. Шоу, К. Чапек, Б. Нушич пьесаларини киритди. 1950 й.дан Театр, мусиқа, кино, телевидение академияси (Загреб) ишлайди.

    Ўзбекистон — X. муносабатлари эндигина йўлга қўйилиш босқичида турибди. 2003 й. икки мамлакат ўртасидаги товар айланмаси 115 минг АҚШ долларини ташкил қидди. Ўзбекистон томони турли хизматлар кўрсатиш билан шуғулланади. X. томони электр жиҳозлар, фармацевтика ва кондитер маҳсулотлари етказиб беради. Х.нинг муҳандислик ва қурилиш ишлари билан шуғулланувчи «Ингра. Инжиниринг энд Констракшэн К°» акциядорлик жамияти фирмаси ЎзРда ўз ваколатхонасини очган.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.