Xotin-qizlar kasalliklari

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 239–241-b. — ziyouz.com

Xotin-qizlar kasalliklari XOTIN-QIZLAR KASALLIKLARI, ayollar kasalliklari, ginekologik kasalliklar — xotinqizlar organizmining anatomik va fiziologik xususiyatlariga boğliq kasalliklar bölib, ginekologiya fani örganadi. Bu kasalliklar jinsiy sistemaga tegişli bölsada, u butun organizmga ta'sir qiladi. Barça a'zo va sistemalar bir-biri bilan uzviy boğliqligi tufayli X.q.k.ga butun organizmning kassalligi deb qaraş lozim; ginekologik kasalliklar öz navbatida boşqa a'zo va sistemalar kasalliklari oqibatida ham yuzaga kelişi mumkin. Bunda turli spetsifik va nospetsifik infeksiyalar, bolaliqda boşdan ötkazgan kasalliklar, endokrin xastaliklar, moddalar almaşinuvining buzilişi, hayotiy muhim a'zolar patologiyasi asosiy ahamiyatga ega. X.q.k. bir neça guruhlarga bölinadi: yalliğlaniş kasalliklari, hayz faoliyatining buzilişi, ösma kasalliklari, jinsiy a'zolar rivojlanişi hamda joylaşuvi anamaliyasi va h.k. Xotinqizlarda köproq yalliğlaniş kasalliklari kuzatiladi. Bu köp jihatdan reproduktiv sistemaning funksiyasi bilan boğliq bölib, hayz, abort va ayniqsa tuğruq jarayonida ayol organizmida infeksiya rivojlanişi uçun qulay şaroit vujudga keladi. Bundan taşqari spetsifik infeksiyalar, jinsiy yöl bilan yuqadigan kasalliklar — zaxm, sözak, trixomonada (q. Trixomonoz), sönggi yillarda OITS (SPID), xlamidiyalar va viruslar X.q.k.ning köpayişiga sabab bölmoqda. Köp hollarda X.q.k.ni stafilokokk, streptokokk, zamburuğlar va b. qözğatadi. Oğir keçuvçi septik holatlarda, asosan, 2 va undan ortiq turdagi mikroorganizmlar kasallik qözğatuvçi sifatida iştirok etadi. Jinsiy a'zolarning yalliğlanişi kasalliklariga boşqa a'zolardagi yalliğlaniş jarayonlari angina, sinusitlar, buyrak kasalliklari va h.k. ham sabab bölişi mumkin. Yalliğlaniş qaysi a'zoda rivojlanişiga köra kolpit (qinda), endometrit (baçadonda), salpingit (baçadon nayida), ooforit (tuxumdonda) va b. farq qilinadi. Bu kasalliklarda gavda haroratining kötarilişi, intoksikatsiya, boş oğrişi, umumiy ahvolning özgarişi bilan birga mahalliy belgilar — qorin pastida oğriq bölişi, oğriqning öziga xos tarqalişi (irradiatsiya), qindan ajralmalar (oqçil) kelişi, ba'zan hayz funksiyasining buzilişi kabi alomatlar kuzatiladi.

X.Q.K.ning köpçiligi hayz funksiyasining buzilişi — gipermenstrual sindrom (hayz qoni miqdorining ortişi) yoki, aksinça, gipomenstrual sindrom (hayz qonining kamayişi yoki hayzning siyraklaşuvi), disfunksional qon ketişi va boşqalar bilan boğliq.

X.q.k.dan jinsiy sistemaning xavfli va xavfsiz ösmalari köp, ular asosan tuxumdon va baçadonda kuzatiladi, boşqa jinsiy a'zolarda esa kam uçraydi. Jinsiy a'zolarning ösma kasalliklarini onkologiya örganadi.

Ginekologik amaliyotda jinsiy sistemaning rakoldi kasalliklarini oldini oliş muhim, çunki ular vaqt ötişi bilan rakka aylanişi ham mumkin. Ösmalar ham, rakoldi kasalliklar ham odatda közga yaqqol taşlanmaydigan belgilarsiz keçadi, şu sababli ayollar yiliga ikki marta akuşerganekologga körinib turişlari lozim.

Qiz bolalar va yoş qizçalarda ham jinsiy sistema kasalliklari kuzatiladi. Bu, hayz funksiyasining buzilişi va jinsiy a'zolar rivojlanişidagi anomaliyalardir. Bunga, asosan, uning bolaligida boşidan keçirgan turli kasalliklari, noqulay turmuş tarzi, hatto u ona qornidaligidayoq onasining birorbir jiddiy kasallik bilan oğrigailigi sabab bölişi mumkin. Hayz funksiyasining buzilişi qizlarda hayzning keç yoki erta boşlanişi, nomuntazamligi, qon ketişi va h.k. lar bilan keçadi. Davolaş çoralari qança erta boşlansa, şunça samaraliroq böladi.

Jinsiy sistema a'zolarining rivojlanişi va joylaşuvi anomaliyalari ham katta guruhni taşkil etadi; bular qizlik parda, qin, baçadon böyni sohasidagi bitişmalar, baçadonning ba'zan ikkita va h.k. bölişi. Bu anomaliya lar jarrohlik yöli bilan davolanadi. Jinsiy a'zolar joylaşuvi anomaliyalari (baçadon, qin devorlarining turli yönalişda pastga siljişi, hatto tuşib ^lişi) köpinça tuğruq asoratlari, ba'zan çanoq tubining tuğma zaifligi, oğir jismoniy mehnat oqibatida yuzaga keladi, bu odatda yoşi kattaroq ayollarda kuzatiladi. Bular jarrohlik usulida davolanadi.

Homiladorlikning asoratli keçişi bilan boğliq ba'zi patologiyalar (homiladorlikning erta muddatlarida homilaning tuşib qolişi, baçadondan taşqari homiladorlik, yelböğoz), ba'zi tuğruq asoratlari (oqma yaralar, qöşni a'zolar şikastlari) ham ginekologik kasalliklarga kiradi.

X.q.k. içida alohida guruhni neyro endokrin sindromlar taşkil etadi; bu, asosan, gipotalamogipofizar yaatologiyalar bilan boğliq. Bular ginekologik hamda endokrinologik yöl bilan davolaniladi.

Ayollar jinsiy sistemasi kasalliklarining oldini oliş va davolaşni respublikamizdagi tarkibida ayollar konsultatsiyam bölgan tuğruq majmui va oilaviy poliklinikalar amalga oşiradi. Toşkentdagi akuşerlik va ginekologiya i.t. instituta, şuningdek, uning viloyatlardagi filiallari homiladorlik va tuğruq jarayonlarining asoratsiz keçişi, onalar va bolalar muhofazasini ta'minlaşda akuşerlik va ginekologik yordamni ilmiy taşkil etiş maqsadida faoliyat körsatib kelmoqda.

Q.: Trixomonoz

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ХОТИН-ҚИЗЛАР КАСАЛЛИКЛАРИ, аёллар касалликлари, гинекологик касалликлар — хотинқизлар организмининг анатомик ва физиологик хусусиятларига боғлиқ касалликлар бўлиб, гинекология фани ўрганади. Бу касалликлар жинсий системага тегишли бўлсада, у бутун организмга таъсир қилади. Барча аъзо ва системалар бир-бири билан узвий боғлиқлиги туфайли Х.қ.к.га бутун организмнинг кассаллиги деб қараш лозим; гинекологик касалликлар ўз навбатида бошқа аъзо ва системалар касалликлари оқибатида ҳам юзага келиши мумкин. Бунда турли специфик ва носпецифик инфекциялар, болалиқда бошдан ўтказган касалликлар, эндокрин хасталиклар, моддалар алмашинувининг бузилиши, ҳаётий муҳим аъзолар патологияси асосий аҳамиятга эга. Х.қ.к. бир неча гуруҳларга бўлинади: яллиғланиш касалликлари, ҳайз фаолиятининг бузилиши, ўсма касалликлари, жинсий аъзолар ривожланиши ҳамда жойлашуви анамалияси ва ҳ.к. Хотинқизларда кўпроқ яллиғланиш касалликлари кузатилади. Бу кўп жиҳатдан репродуктив системанинг функцияси билан боғлиқ бўлиб, ҳайз, аборт ва айниқса туғруқ жараёнида аёл организмида инфекция ривожланиши учун қулай шароит вужудга келади. Бундан ташқари специфик инфекциялар, жинсий йўл билан юқадиган касалликлар — захм, сўзак, трихомонада (қ. Трихомоноз), сўнгги йилларда ОИТС (СПИД), хламидиялар ва вируслар Х.қ.к.нинг кўпайишига сабаб бўлмоқда. Кўп ҳолларда Х.қ.к.ни стафилококк, стрептококк, замбуруғлар ва б. қўзғатади. Оғир кечувчи септик ҳолатларда, асосан, 2 ва ундан ортиқ турдаги микроорганизмлар касаллик қўзғатувчи сифатида иштирок этади. Жинсий аъзоларнинг яллиғланиши касалликларига бошқа аъзолардаги яллиғланиш жараёнлари ангина, синуситлар, буйрак касалликлари ва ҳ.к. ҳам сабаб бўлиши мумкин. Яллиғланиш қайси аъзода ривожланишига кўра кольпит (қинда), эндометрит (бачадонда), сальпингит (бачадон найида), оофорит (тухумдонда) ва б. фарқ қилинади. Бу касалликларда гавда ҳароратининг кўтарилиши, интоксикация, бош оғриши, умумий аҳволнинг ўзгариши билан бирга маҳаллий белгилар — қорин пастида оғриқ бўлиши, оғриқнинг ўзига хос тарқалиши (иррадиация), қиндан ажралмалар (оқчил) келиши, баъзан ҳайз функциясининг бузилиши каби аломатлар кузатилади.

Х.Қ.К.нинг кўпчилиги ҳайз функциясининг бузилиши — гиперменструал синдром (ҳайз қони миқдорининг ортиши) ёки, аксинча, гипоменструал синдром (ҳайз қонининг камайиши ёки ҳайзнинг сийраклашуви), дисфункционал қон кетиши ва бошқалар билан боғлиқ.

Х.қ.к.дан жинсий системанинг хавфли ва хавфсиз ўсмалари кўп, улар асосан тухумдон ва бачадонда кузатилади, бошқа жинсий аъзоларда эса кам учрайди. Жинсий аъзоларнинг ўсма касалликларини онкология ўрганади.

Гинекологик амалиётда жинсий системанинг раколди касалликларини олдини олиш муҳим, чунки улар вақт ўтиши билан ракка айланиши ҳам мумкин. Ўсмалар ҳам, раколди касалликлар ҳам одатда кўзга яққол ташланмайдиган белгиларсиз кечади, шу сабабли аёллар йилига икки марта акушерганекологга кўриниб туришлари лозим.

Қиз болалар ва ёш қизчаларда ҳам жинсий система касалликлари кузатилади. Бу, ҳайз функциясининг бузилиши ва жинсий аъзолар ривожланишидаги аномалиялардир. Бунга, асосан, унинг болалигида бошидан кечирган турли касалликлари, ноқулай турмуш тарзи, ҳатто у она қорнидалигидаёқ онасининг бирорбир жиддий касаллик билан оғригаилиги сабаб бўлиши мумкин. Ҳайз функциясининг бузилиши қизларда ҳайзнинг кеч ёки эрта бошланиши, номунтазамлиги, қон кетиши ва ҳ.к. лар билан кечади. Даволаш чоралари қанча эрта бошланса, шунча самаралироқ бўлади.

Жинсий система аъзоларининг ривожланиши ва жойлашуви аномалиялари ҳам катта гуруҳни ташкил этади; булар қизлик парда, қин, бачадон бўйни соҳасидаги битишмалар, бачадоннинг баъзан иккита ва ҳ.к. бўлиши. Бу аномалия лар жарроҳлик йўли билан даволанади. Жинсий аъзолар жойлашуви аномалиялари (бачадон, қин деворларининг турли йўналишда пастга силжиши, ҳатто тушиб ^лиши) кўпинча туғруқ асоратлари, баъзан чаноқ тубининг туғма заифлиги, оғир жисмоний меҳнат оқибатида юзага келади, бу одатда ёши каттароқ аёлларда кузатилади. Булар жарроҳлик усулида даволанади.

Ҳомиладорликнинг асоратли кечиши билан боғлиқ баъзи патологиялар (ҳомиладорликнинг эрта муддатларида ҳомиланинг тушиб қолиши, бачадондан ташқари ҳомиладорлик, елбўғоз), баъзи туғруқ асоратлари (оқма яралар, қўшни аъзолар шикастлари) ҳам гинекологик касалликларга киради.

Х.қ.к. ичида алоҳида гуруҳни нейро эндокрин синдромлар ташкил этади; бу, асосан, гипоталамогипофизар яатологиялар билан боғлиқ. Булар гинекологик ҳамда эндокринологик йўл билан даволанилади.

Аёллар жинсий системаси касалликларининг олдини олиш ва даволашни республикамиздаги таркибида аёллар консультациям бўлган туғруқ мажмуи ва оилавий поликлиникалар амалга оширади. Тошкентдаги акушерлик ва гинекология и.т. института, шунингдек, унинг вилоятлардаги филиаллари ҳомиладорлик ва туғруқ жараёнларининг асоратсиз кечиши, оналар ва болалар муҳофазасини таъминлашда акушерлик ва гинекологик ёрдамни илмий ташкил этиш мақсадида фаолият кўрсатиб келмоқда.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.