Xovos tumani
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 159–160-b. — ziyouz.com
Xovos tumani — Sirdaryo viloyatidagi tuman. 1926 y.dek.da taşkil qilingan. 1955 y.dan 1966 y.gaça Boyovut tumani, 1966 y. 25 avg.dan 1975 y. 6 martgaça Yangiyer tumani deb atalgan. 2004 y. 11 maydan X.t.ga Mehnatobod tumani qöşildi. Tuman markazi Farhod5 qişloğidan Xovos şaharçasiga köçirildi. Şim.şarqdan Boyovut, jan. şarqdan Toşkent viloyatining Bekobod tumani, jan.da Tojikiston Respublikasi, ğarbdan Jizzax viloyatining Zomin, şim.ğarbdan viloyatning Sardoba, Mirzaobod tumanlari bilan çegaradoş. Mayd. 1,5 ming km2. Aholisi 74,1 ming kişidan ziyod (2004). Tumanda 1 şaharça (Xovos), 11 qişloq fuqarolari yiğini (Binokor, Gulbahor, Zafarobod, Paxtakor, Sohibkor, Çamanzor, Qaxramon, Turkiston, Farhod, Havotag, Husnobod) bor. Markazi — Xovos şaharçasi.
Tabiati. Tuman hududi, asosan, viloyatning jan. qismida joylaşgan. Relyefi pasttekislik, kir, baland adir va toğlardan iborat bölib, şim.dan (250350 m) jan.ga (12001600 m) kötarila boradi. Iklimi keskin kontinental, yozi issiq, kuruq, qişi sovuq. Yillik örtaça tra 15°, yanv.ning örtaça trasi —2°, eng past tra —30°, iyulning örtaça trasi 30°, eng yuqori tra 46°. Yillik yoğin mikdori 315 mm (şim.ğarbda 200—250 mm, jan.da 400—450 mm). Xovos şamoli (Bekobod şamoli) Örta Osiyodagi eng kuçli şamollardan biridir. Yil böyi örta hisobda 48—52 kun kuçli şamol esadi, köpinça noyabr oyida boşlanib, martda tugaydi. Qişda şamolning tezligi sekundiga 25—30 m, yezda 10—15 m böladi. Şamol 1—3 kun, hatto 5 kunlab davom etadi. Vegetatsiya davri 224 kun.
Adirlar qumtoş, qum, lyosslardan taşkil topgan. Jan. qismidagi adirlarning tuproği esa lyoss ustyda hosil bölgan böz, oç böz, tipik böz tuproqlardir. Bu yerlardan bahorikor dehqonçilikda foydalaniladi. Tekisliklarda böz, oç böz, tipik böz, ötloqi böz tuproqlar tarqalgan bölib, dehqonçilik uçun qulay. Tuman Sirdaryodan çiqarilgan Sarkisov nomidagi Jan. Mirzaçöl kanali orqali suğoriladi. Savatsoy, Sarmiçsoy, Möğulsoy, Xöjamuşkentsoy, Qipçoqsoy va b.dan ham suğorişda foydalaniladi. Bahorda adirlar turli ötlar bilan qoplanadi. Tekislik qismida qönğirboş, rang, iloq, qiyoq, şöra, şuvoq, yantoq, qamiş, paxtatikan, ituzum, şamak, ğumay va b. ösadi. Yovvoyi hayvonlardan tulki, böri, çiyaböri; quşlardan çöl burguti, laylak, tustovuq, yovvoyi ördak; kemiruvçilardan quyon, tipratikan, kalamuş, yumronqoziq, dala siçqoni; sudraluvçilardan toşbaqa, ilonlar, kaltakesaklar va b. bor. Aholisi, asosan, özbeklar; şuningdek, tojik, qozoq, tatar, turkman, koreys, rus, qrim tatar, ozarbayjon, arman, ukrain va b. millat vakillari ham yaşaydi. Aholining örtaça ziçligi 1 km2ga 49,4 kişi (2004).
Xöjaligi. Tumanda Farhod GES, Sirdaryo issiklik elektr styasi, sanoat, quriliş boşqarmalari, 37 firma va kiçik korxona, Xitoy bilan hamkorliqsagi «XovosFusin» qöşma korxonasi (kolbasa işlab çiqaradi), avtokorxona, neft bazasi, MTP, uzumni qayta işlaş, ğişt zavodlari, 3 dehqon bozori bor. Tumanda Z şirkat, 930 dehqonfermer xöjaligi faoliyat körsatadi.
Q.x.da foydalaniladigan yer maydonining 36,7 ming ga yerda dehqonçilik qilinadi. Boğ, tokzor, köçatzorlar bor. 13,5 ming gektariga paxta, 11,7 ming gektariga ğalla, şuningdek, sabzavot, poliz ekinlari, kartoşka ham ekiladi.
Tuman jamoa va şaxsiy xöjaliklarida 17,7 ming qoramol, 21,8 mingga yaqin qöy va eçki, 25,4 ming parranda, 408 ot boqiladi (2004).
Tuman hududidan Xovos va Yangiyer t.y. stansiyalari orkali Toşkent—Samarkand, Toşkent— Xöjand, Toşkent — Jalolobod poyezdlari ötadi. Xovos— Guliston, Farhod— Xovos, Xovos—Yangiyer yönalişlari böyiça avtobuslar qatnaydi.
X.t.da 2003/2004 öquv yilida 28 umumiy ta'lim maktabida 15,9 ming öquvçi ta'lim oddi. 2 iktidorli bolalar, musiqa maktabi, 2 kasb-hunar kolleji, I madaniyat uyi, 20 kutubxona, 9 estrada, 4 folklor guruxlari, badiiy havaskorlik tögaraklari işlab turibdi. 9 stadion (şu jumladan, 1 markaziy stadion) mavjud. Tumanda markaziy kasalxona, tez tibbiy yordam, taşxis markazlari, bolalar jarroxlik, reanimatsiya bölimlari, yuqumli kasalliklar kasalxonasi, 7 qişloq vraçlik punkti, 3 poliklinikasi, şifobaxş suv bilan davolaydigan «Xavotoğ» sanatoriysi faoliyat körsatadi, 1931 y.dan «Xovos ovozi» tuman gaz. çiqadi.
Qosim Yoqubov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХОВОС ТУМАНИ — Сирдарё вилоятидаги туман. 1926 й.дек.да ташкил қилинган. 1955 й.дан 1966 й.гача Боёвут тумани, 1966 й. 25 авг.дан 1975 й. 6 мартгача Янгиер тумани деб аталган. 2004 й. 11 майдан Х.т.га Меҳнатобод тумани қўшилди. Туман маркази Фарҳод5 қишлоғидан Ховос шаҳарчасига кўчирилди. Шим.шарқдан Боёвут, жан. шарқдан Тошкент вилоятининг Бекобод тумани, жан.да Тожикистон Республикаси, ғарбдан Жиззах вилоятининг Зомин, шим.ғарбдан вилоятнинг Сардоба, Мирзаобод туманлари билан чегарадош. Майд. 1,5 минг км2. Аҳолиси 74,1 минг кишидан зиёд (2004). Туманда 1 шаҳарча (Ховос), 11 қишлоқ фуқаролари йиғини (Бинокор, Гулбаҳор, Зафаробод, Пахтакор, Соҳибкор, Чаманзор, Қахрамон, Туркистон, Фарҳод, Ҳавотаг, Ҳуснобод) бор. Маркази — Ховос шаҳарчаси.
Табиати. Туман ҳудуди, асосан, вилоятнинг жан. қисмида жойлашган. Рельефи пасттекислик, кир, баланд адир ва тоғлардан иборат бўлиб, шим.дан (250350 м) жан.га (12001600 м) кўтарила боради. Иклими кескин континентал, ёзи иссиқ, куруқ, қиши совуқ. Йиллик ўртача тра 15°, янв.нинг ўртача траси —2°, энг паст тра —30°, июлнинг ўртача траси 30°, энг юқори тра 46°. Йиллик ёғин микдори 315 мм (шим.ғарбда 200—250 мм, жан.да 400—450 мм). Ховос шамоли (Бекобод шамоли) Ўрта Осиёдаги энг кучли шамоллардан биридир. Йил бўйи ўрта ҳисобда 48—52 кун кучли шамол эсади, кўпинча ноябрь ойида бошланиб, мартда тугайди. Қишда шамолнинг тезлиги секундига 25—30 м, езда 10—15 м бўлади. Шамол 1—3 кун, ҳатто 5 кунлаб давом этади. Вегетация даври 224 кун.
Адирлар қумтош, қум, лёсслардан ташкил топган. Жан. қисмидаги адирларнинг тупроғи эса лёсс устйда ҳосил бўлган бўз, оч бўз, типик бўз тупроқлардир. Бу ерлардан баҳорикор деҳқончиликда фойдаланилади. Текисликларда бўз, оч бўз, типик бўз, ўтлоқи бўз тупроқлар тарқалган бўлиб, деҳқончилик учун қулай. Туман Сирдарёдан чиқарилган Саркисов номидаги Жан. Мирзачўл канали орқали суғорилади. Саватсой, Сармичсой, Мўғулсой, Хўжамушкентсой, Қипчоқсой ва б.дан ҳам суғоришда фойдаланилади. Баҳорда адирлар турли ўтлар билан қопланади. Текислик қисмида қўнғирбош, ранг, илоқ, қиёқ, шўра, шувоқ, янтоқ, қамиш, пахтатикан, итузум, шамак, ғумай ва б. ўсади. Ёввойи ҳайвонлардан тулки, бўри, чиябўри; қушлардан чўл бургути, лайлак, тустовуқ, ёввойи ўрдак; кемирувчилардан қуён, типратикан, каламуш, юмронқозиқ, дала сичқони; судралувчилардан тошбақа, илонлар, калтакесаклар ва б. бор. Аҳолиси, асосан, ўзбеклар; шунингдек, тожик, қозоқ, татар, туркман, корейс, рус, қрим татар, озарбайжон, арман, украин ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. Аҳолининг ўртача зичлиги 1 км2га 49,4 киши (2004).
Хўжалиги. Туманда Фарҳод ГЭС, Сирдарё иссиклик электр стяси, саноат, қурилиш бошқармалари, 37 фирма ва кичик корхона, Хитой билан ҳамкорлиқцаги «ХовосФусин» қўшма корхонаси (колбаса ишлаб чиқаради), автокорхона, нефть базаси, МТП, узумни қайта ишлаш, ғишт заводлари, 3 деҳқон бозори бор. Туманда З ширкат, 930 деҳқонфермер хўжалиги фаолият кўрсатади.
Қ.х.да фойдаланиладиган ер майдонининг 36,7 минг га ерда деҳқончилик қилинади. Боғ, токзор, кўчатзорлар бор. 13,5 минг гектарига пахта, 11,7 минг гектарига ғалла, шунингдек, сабзавот, полиз экинлари, картошка ҳам экилади.
Туман жамоа ва шахсий хўжаликларида 17,7 минг қорамол, 21,8 мингга яқин қўй ва эчки, 25,4 минг парранда, 408 от боқилади (2004).
Туман ҳудудидан Ховос ва Янгиер т.й. станциялари оркали Тошкент—Самарканд, Тошкент— Хўжанд, Тошкент — Жалолобод поездлари ўтади. Ховос— Гулистон, Фарҳод— Ховос, Ховос—Янгиер йўналишлари бўйича автобуслар қатнайди.
Х.т.да 2003/2004 ўқув йилида 28 умумий таълим мактабида 15,9 минг ўқувчи таълим одди. 2 иктидорли болалар, мусиқа мактаби, 2 касб-ҳунар коллежи, И маданият уйи, 20 кутубхона, 9 эстрада, 4 фольклор гурухлари, бадиий ҳаваскорлик тўгараклари ишлаб турибди. 9 стадион (шу жумладан, 1 марказий стадион) мавжуд. Туманда марказий касалхона, тез тиббий ёрдам, ташхис марказлари, болалар жаррохлик, реанимация бўлимлари, юқумли касалликлар касалхонаси, 7 қишлоқ врачлик пункти, 3 поликлиникаси, шифобахш сув билан даволайдиган «Хавотоғ» санаторийси фаолият кўрсатади, 1931 й.дан «Ховос овози» туман газ. чиқади.
Қосим Ёқубов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.