Xovos tumani

Xovos tumani — Özbekistonning Sirdaryo viloyatidagi ma'muriy tuman; viloyatning janubiy qismida, Tojikiston çegarasi yaqinida joylaşgan. Markazi — Xovos şaharçasi. Inglizça Vikipediyaga köra, tumanning maydoni 620 km², aholisi 2021-yilgi hisob-kitobga köra 97 100 kişi; tarkibida ikki şaharça (Xovos, Gulbahor) va ön bir qişloq fuqarolari yiğini bor. ÖzME 2004-yil holatida, Mehnatobod tumani qöşilganidan keyin, maydonni 1,5 ming km², aholini 74,1 ming kişidan ortiq deb körsatgan.12

ÖzME'ga köra, tuman 1926-yil dekabrida taşkil topgan, 1955–1966-yillarda Boyovut tumani, 1966-yil 25-avgustdan 1975-yil 6-martgaça esa Yangiyer tumani deb atalgan. Rusça Vikipediya boşqaça tafsilotlarni keltiradi: 1930–1950-yillarda Xovos tumani markazi Ursatyevskaya posyolkasida bölib, Toşkent viloyati tarkibiga kirgan, 1959-yil 7-martda tugatilib, hududi Yangiyer şahriga böysundirilgan; 1961-yilda tuzilgan Yangiyer tumani 1963-yilda yangi Sirdaryo viloyati tarkibiga ötgan va 1975-yilda Xovos tumani deb qayta nomlangan. ÖzME'ga köra, 2004-yil 11-mayda tumanga Mehnatobod tumani qöşilgan va markaz Farhod qişloğidan Xovos şaharçasiga köçirilgan.

ÖzME'ga köra, tuman şimoli-şarqda Boyovut tumani, janubi-şarqda Toşkent viloyatining Bekobod tumani, janubda Tojikiston, ğarbda Jizzax viloyatining Zomin tumani, şimoli-ğarbda esa Sirdaryo viloyatining Sardoba va Mirzaobod tumanlari bilan qöşni.

Tuman relyefi şimoldan janubga tomon kötarilib boradi: şimolda pasttekislik (250–350 m), janubda adirlar va toğlar (1200–1600 m). Iqlimi keskin kontinental, yozi issiq va quruq, qişi sovuq. ÖzME'ga köra, yillik örtaça harorat 15° atrofida, yanvarda —2°, iyulda 30° bölib, yillik yoğin örtaça 315 mm ni taşkil etadi; şimoli-ğarbda u kamroq, janubda esa köproq yoğadi.

Tuman Örta Osiyodagi eng kuçli şamollardan biri — Xovos (Bekobod) şamoli bilan maşhur. ÖzME'ga köra, bu şamol yiliga örtaça 48–52 kun esadi, odatda noyabrda boşlanib martda tugaydi, bir neça kun tinmay davom etişi mumkin; qişda uning tezligi sekundiga 25–30 m ga yetadi.

Adirlar qumtoş, qum va lyosslardan tuzilgan, janubiy adirlardagi böz tuproqlar lalmikor dehqonçilikda foydalaniladi. Tekisliklarda dehqonçilikka qulay böz va ötloqi böz tuproqlar tarqalgan. Yerlar Sirdaryodan çiqarilgan Janubiy Mirzaçöl kanali hamda Savatsoy, Sarmiçsoy, Möğulsoy kabi soylar suvi bilan suğoriladi. Tabiiy ösimliklardan qönğirboş, rang, şuvoq, yantoq, hayvonlardan tulki, böri, çiyaböri, quşlardan çöl burguti va laylak uçraydi.

ÖzME'ga köra, aholining asosiy qismini özbeklar taşkil qiladi; tojik, qozoq, tatar, turkman, koreys, rus va boşqa millat vakillari ham yaşaydi. 2004-yilda örtaça ziçlik har kvadrat kilometrga 49,4 kişi bölgan.

Tuman hududida Farhod GESi va Sirdaryo issiqlik elektr stansiyasi joylaşgan. ÖzME'ga köra, tumanda quriliş boşqarmalari, 37 ta firma va kiçik korxona, Xitoy bilan qöşma kolbasa korxonasi, uzumni qayta işlaş va ğişt zavodlari faoliyat körsatgan. Qişloq xöjaligida paxta va ğalla asosiy ekinlar hisoblanadi, sabzavot, poliz, kartoşka ham yetiştiriladi, boğ va tokzorlar bor.

Tuman hududidagi Xovos va Yangiyer temir yöl stansiyalari orqali Toşkent–Samarqand, Toşkent–Xöjand va Toşkent–Jalolobod yönalişidagi poyezdlar ötadi. ÖzME'ga köra, 2003/2004 öquv yilida tumanda 28 ta umumta'lim maktabi, ikki kasb-hunar kolleji, musiqa maktabi va kutubxonalar işlagan, şifobaxş suv bilan davolaydigan «Xovotoğ» sanatoriysi mavjud, 1931-yildan tuman gazetasi çiqib kelmoqda.