Xristianlik

Xristianlik - jahonda keng tarqalgan dinlardan biri. Yevropa, Amerika mamlakatlarida, Avstraliyada, faol missionerlik xarakati natijasida Afrika, Yakin Şarqda va Uzoq Şarqning birneça mintaqalaridakeng yoyilgan. Jahonda bu dinga taxm. 2 mlrd. kişi e'tiqod qiladi. X.ning asosiy goyasi xudoodam — Iisus Xristos (Iso masih; q. Iso) haqidagi rivoyatlar bilan boğliq. X. ta'limotiga kura, Xudo yagona, lekin u mutsaddas uçlik (troitsa)da namoyon buladi. Iso kelajakda tiriklar va öliklar ustidan hukm çiqariş uçun oxirat kuni yerga kdytib keladi. Uning ögitlariga, vasiyatlariga amal qilganlar, hayot maşaqqatlariga u kabi bardoş berganlargina narigi dunyoda ajr (mukofot) ga erişadilar. X.ning aqidalari, e'tiqod talablari, huquqiy va axloqiy normalari, çeklaş va takiklari Bibliya va b. mukaddas kitoblarda öz ifodasini topgan. X. 1-a.ning 2-yarmida Rim imperiyasining şarqiy qismida yaşovçi yahudiylar örtasida paydo bölgan. Ilk X. dastlab iudsşzmdt ajralib çiqqan. Şarq dinlariga xos ayrim tasavvurlar ham unda öz ifodasini topgan. Xristian jamoalarining ijgimoiy tarkibi vakt utişi bilan ruhoniylar (klir) va oddiy jamoa a'zolari (miryan)ga bölingan. Ayrimayrim jamoalar örtasidagi aloqalarning mustahkamlanişi yepiskop boşliq çerkovnyang tarkib topişiga olib keldi. Çerkov katta boylik töplab, siyosiy kuçga aylanib borgan. Dastlab xristianlarni ta'qib etgan Rim imperatorlari keyinçalik X. tarafdorlari böldilar. 4-a.da X. Rim imperiyasida mavjud ijtimoiy tuzum va uning tartiblarini himoya qiluvçi davlat diniga aylandi. Rim imperiyasining garbiy va şarqiy qismidagi öziga xos tarixiy taraqqiyot X. çerkovini ikkiga: katolitsizm (imperiyaning ğarbiy qismi) va pravoslaviyem (şarqiy qismi) bölinişiga olib keldi. X.ning bu bölinişi 1054 y.da rasman e'tirof etilgan bölsada, biroq bu jarayon 13-a.ning boşlarida tugallangan. 16-a. da Reformatsiya natijasida Yevropadagi kagor çerkovlar katolitsizmdan ajralib çiqib, X.ning uçinçi asosiy oqimi — protestantizm yuzaga keddi. 19-a.ning oxirida xristian çerkovlarining missionerlik faoliyati kuçaydi.

Mil.ning boşlaridayoq X. Markaziy Osiyo, ayniqsa, Marv va Baqtriyada keng tarqalgan edi. Ana şu davrda xristianlarning Markaziy Osiyoda mavjud bölganini çerkov, monastir, X.ka oid buyum, qabrtoş hamda tanga kabi tarixiy aşyoviy dalillar isbotlaydi. Arablar bu hududni egallaganidan söng xristian jamoalarining faoliyati töxtagan. X.ning Turkiston ölkasida keyingi paydo bölişi 19-a.ning 40-y.lariga töğri keladi. Örta Osiyoda muqim pravoslav çerkovlarining birinçisi 1847 y.da Sirdaryo viloyatidagi Raim istehkomida qurildi. Şundan keyin Avliyoota (1866), Julek va Marki (1866), Turkiston (1866), Çinoz (1868), Öratepa (1867) istehkomlari, Toşkent (1865), Çimkent (1868), Jizzaxda (1866) pravoslav jamoalari taşkil qilinib, ularda doimiy harbiy ruhoniylar faoliyat olib bordilar. Söngra Zarafşon okrugiga qaraşli Samarkand va Kattaqörğonda ham jamoalar şakllandi. 1871 y. Rossiya imperatorining farmoniga binoan, Turkiston yeparxiyasi taşkil etilib, uning markazi Verniy (hoz. Olmaota) ş.da joylaşdi. 20-a. boşlariga kelib Turkistonda 306 pravoslav çerkovi bor edi. Bundan taşqari, ölkada 10,1 ming staroobryadçilar, 8,2 ming lyuterçilar, 7,8 ming katolik, 26 ming yaxudoçilar, 17,1 mingga yaqin boşqa dinga mansub kişilar istiqomat qilar edi. 1916 y. oxiriga kelib yeparxiya markazi Toşkentga köçiriddi. Bu vakt Toşkentda 16 ta çerkov faoliyat körsatar edi. 1936 y.da Rus Pravoslav çerkovi Patriarxining qaroriga asosan, yeparxiya Toşkent va Örta Osiyo hamda Olmaota va Qozoğiston yeparxiyasi nomi bilan 2 ga ajratidsi. Toşkent va Örta Osiyo yeparxiyasi tasarrufiga Özbekistondan taşqari Qirğiziston, Tojikiston va Turkmanistondagi rus pravoslav çerkovlari xam kiradi. Hoz. kunda Özbekistonda X.ning turli oqimlariga mansub dindorlar yaşaydi.