Xudoydod
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 265–266-b. — ziyouz.com
Xudoydod XUDOYDOD, Xudododi Husayniy, Xudoydod Bahodir (? — 1409/1410) — Amir Temur sarkardalaridan biri. Seyiston (1382—83), Mozandaron (1384), Töxtamişxonga qarşi yurişlarda (1389—95) faol qatnaşgan, qöşinning çap qanotiga tayin etilgan. Xalil Suyagponta otabeklik qilgan, keyinçalik u bilan nizolaşib qolgan. Sohibqiron vafotidan keyin yuz bergan barça voqealarda muhim rol öynagan. Xöjand va Farğona öşa vaqtda uning hukmronligi ostida bölgan.
Sohibqironning Xitoyga yurişi çoğida Xalil Sulton boş bölgan qöşinning söl qanotida öğruqqa rahbarlik qilgan. Sohibqiron vafotidan söng öğruq bilan Xalil Sultondan ajralib çiqib, AççiqParkentga ketgan va Sirdaryo ortida isyon kötargan. X. möğullar bilan sulh tuzib Sohibqiron egallagan barça yerlarni ularga qaytarib bergan. X. Jizzaxga çopqun qilib, Amir Temurning ot uyurlarini haydab ketgan.
1407 y. Xalil Sulton X.ga qarşi yuriş qilgan. Xöjand va Şohruxiya unga jangsiz taslim bölgan. Toşkent uzoq qamaldan söng taslim etilgan. Toşkentdan şim.dagi Şarobxona mavzeida Xalil Sulton qöşiniga X. va Şayx Nuriddinlar qöqqisdan tungi hujum — şabixun uyuştirganlar. Xalil Sulton katta talafot bilan Samarqandga çekingan. 1409 y. Şohrux Movarounnahrga qöşin tortganidan foydalangan X. Uratepani egallab olgan. Xalil Sulton unga qarşi oz sonli qöşin (4 ming kişi) bilan otlangan, biroq Samarqand yaqinidagi Sultoniya (yoxud Şeroz)da X. unga katta qöşin bilan qöqqisdan hujum qilib, uni asir olgan (1409 y., 30 mart) va Samarqandni egallagan. Şohrux unga qarşi 7 apr.da qöşin tortib, X.ni köp marotaba öz ixtiyori bilan tobe bölişga da'vat etgan. X. unga raqibi Şayx Nuriddinni qöloyoği boğlangan holda jönatişlarini talab etgan. Şohrux buni rad etib, Sirdaryoga qöşin tortgan. X. möğullar tomonidan qatl etilgan.
Ad.: Nizomiddin Şomiy , Zafarnoma, T., 1996: Bartold VV., Soçineniya, t.2, çast 2, M., 1964.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХУДОЙДОД, Худододи Ҳусайний, Худойдод Баҳодир (? — 1409/1410) — Амир Темур саркардаларидан бири. Сейистон (1382—83), Мозандарон (1384), Тўхтамишхонга қарши юришларда (1389—95) фаол қатнашган, қўшиннинг чап қанотига тайин этилган. Халил Суягпонта отабеклик қилган, кейинчалик у билан низолашиб қолган. Соҳибқирон вафотидан кейин юз берган барча воқеаларда муҳим роль ўйнаган. Хўжанд ва Фарғона ўша вақтда унинг ҳукмронлиги остида бўлган.
Соҳибқироннинг Хитойга юриши чоғида Халил Султон бош бўлган қўшиннинг сўл қанотида ўғруққа раҳбарлик қилган. Соҳибқирон вафотидан сўнг ўғруқ билан Халил Султондан ажралиб чиқиб, АччиқПаркентга кетган ва Сирдарё ортида исён кўтарган. X. мўғуллар билан сулҳ тузиб Соҳибқирон эгаллаган барча ерларни уларга қайтариб берган. X. Жиззахга чопқун қилиб, Амир Темурнинг от уюрларини ҳайдаб кетган.
1407 й. Халил Султон Х.га қарши юриш қилган. Хўжанд ва Шоҳрухия унга жангсиз таслим бўлган. Тошкент узоқ қамалдан сўнг таслим этилган. Тошкентдан шим.даги Шаробхона мавзеида Халил Султон қўшинига X. ва Шайх Нуриддинлар қўққисдан тунги ҳужум — шабихун уюштирганлар. Халил Султон катта талафот билан Самарқандга чекинган. 1409 й. Шоҳрух Мовароуннаҳрга қўшин тортганидан фойдаланган X. Уратепани эгаллаб олган. Халил Султон унга қарши оз сонли қўшин (4 минг киши) билан отланган, бироқ Самарқанд яқинидаги Султония (ёхуд Шероз)да X. унга катта қўшин билан қўққисдан ҳужум қилиб, уни асир олган (1409 й., 30 март) ва Самарқандни эгаллаган. Шоҳрух унга қарши 7 апр.да қўшин тортиб, Х.ни кўп маротаба ўз ихтиёри билан тобе бўлишга даъват этган. X. унга рақиби Шайх Нуриддинни қўлоёғи боғланган ҳолда жўнатишларини талаб этган. Шоҳрух буни рад этиб, Сирдарёга қўшин тортган. X. мўғуллар томонидан қатл этилган.
Ад.: Низомиддин Шомий , Зафарнома, Т., 1996: Бартольд ВВ., Сочинения, т.2, часть 2, М., 1964.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.