Xudoyorxon

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 262–263-b. — ziyouz.com

Xudoyorxon (1831, Qöqon 1884, Karrux, Afğoniston) — Qöqon xoni (1845—75 ylar, tanaffuslar bilan). Ming sulolasiga mansub. Şeralixonnnyat öğli. Qaynotasi Musulmonqul tomonidan taxtga ötqazilgan. Ammo yoş bölganligi tufayli amalda davlat işlarini Musulmonqul boşqarib borgan. Eng muhim lavozimlar qipçoklar qöliga ötadi va ular xoxdaganiça beboşliklar qila boşlaganlar. Natijada içki kuraş kuçayib, 1853 y. qipçoqlar qirğini boşlangan. Buning oqibatida 20 mingga yaqin qipçoqlar öldirilgan, Musulmonqul esa Qöqonda dorga osilgan. Şu yildan X. davlatni mustaqil idora qila boşlagan. Ammo, tajribasizligi tufayli köp xatolarga yul qöygan. Bundan foydalangan akasi Mallabek taxt uçun kuraşni boşlab yuborib 1858 y. özini Qöqon xoni deb e'lon qilgan (q. Mallaxon). X. Buxoroga qoçişga majbur bölgan. 1863 y. Buxoro amiri Muzaffar yordamida Qöqon taxtiga qayta ötirgan. Ammo Musulmonqulning öğli mingboşi Alimqul xonzodalardan bölmiş yoş Sayd Sultonmurodni xon deb e'lon qiladi va X.ni yana Buxoroga qoçişga majbur etgan. Alimqul amir ulumaro bölib amalda davlat işlarini yakka özi boşqarib borgan. Qöqon xonligidagi içki kuraşlardan foydalangan Rossiya imperiyasi xonlikka tegişli Turkiston, Çimkent (1864 y.) va Toşkentni (1865) bosib olgan. 1865 y. Qökrn taxtiga Xudoyqul («Belboqçixon» degan laqabi ham mavjud) ötirgan. Ammo u 14 kundan söng xazinani özi bilan olib Qaşqarga qoçib ketgan. Bundan foydalangan X. yana taxtga çiqqan. X. davrida q.x.ga e'tibor berilgan, yangi anhor va ariqlar qazilgan. Qöqonda 1873 y. xon ördasi bitkazilib nihoyasiga yetkazilgan. Bundan taşqari, X. davrida «Madrasai Oliy», «Madrasai Hokim oyim», «Madrasai Sulton Murodbek» lar qurilgan. X.ning farmoni bilan Mahzun (Ziyovuddin Höqandiy) 1696 saxifalik «Şohnoma» asarini yozgan (qölyozma Istambulda saqlanmoqda).

X. davrida xonlik hududi ança qisqarib, turli soliklar öylab çiqilgan. Buning ustiga 1868 y.gi Turkiston generalgubernatori K.P.Kaufman bilan guzilgan «teng huquqli» şartnomaga muvofiq, rus savdogarlariga xonlikning hamma şahar va qişloqlarida böliş va karvonsaroylar quriş, rus tovarlarini xonlik hududi orqali boşqa davlatlarga boj tölamasdan bemalol olib ötiş huquqi berilgan; rus savdogarlari qöqonlik savdogarlar bilan bir miqdorda boj tölaydigan bölgan. X. Turkiya va Buxoro bilan yaxşi aloqada bölişga, Angliya emissarlari bilan uçraşib, ulardan madad olişga intilgan. Ammo, yuzaga kelgan siyosiy vaziyat tufayli u K.P.Kaufman bilan köproq yaqinlaşişga majbur bölgan.

Taxt uçun kuraşlar, özaro uruşlar, soliqlarning köpayib ketişi aholi turmuşini oğirlaştirgan. Natijada xonlikda teztez qözğolonlar bölib turgan. Şulardan eng kattasi 1873 y. boşlangan «Pölatxon qözğoloni» bölgan. Qözğolonni bostirişning ilojini topa olmagan X., barça xazinani olib K.P.Kaufmandan harbiy yordam oliş uçun Toşkentga qoçgan, söngra Orenburgga surgun etilgan. U bu yerdan qoçib Makkaga borgan. Keyinçalik, Qöqon xonligining qolgan hududlarini ham Rossiya bosib olgandan söng X. K.P.Kaufmanga rasman murojaat qilib siyosiy işlarga aralaşmaslikni va'da qilib Qöqonga qaytişga ruxsat söragan, ammo rad javobini olgan. X. 2marta murojaat qilgan. Bu ariza senatda körib çiqilib X.ga Qöqonga qaytişga ruxsat berilgan. Ammo bundan xabarsiz X. yaşirin holda Qöqonga qaytmoqçi bölgan. Yölda vafot etgan.

Ad.: Bobobekov H.N., Qöqon tarixi, T., 1996; Bababekov X.N., Narodniye dvijeniya v Kokandskom xanstve i ix sotsialnoekonomiçeskiye predposilki, T., 1990.

Haydarbek Bobobekov.

Q.: Mallaxon

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ХУДОЁРХОН (1831, Қўқон 1884, Каррух, Афғонистон) — Қўқон хони (1845—75 йлар, танаффуслар билан). Минг сулоласига мансуб. Шералихонннят ўғли. Қайнотаси Мусулмонқул томонидан тахтга ўтқазилган. Аммо ёш бўлганлиги туфайли амалда давлат ишларини Мусулмонқул бошқариб борган. Энг муҳим лавозимлар қипчоклар қўлига ўтади ва улар хохдаганича бебошликлар қила бошлаганлар. Натижада ички кураш кучайиб, 1853 й. қипчоқлар қирғини бошланган. Бунинг оқибатида 20 мингга яқин қипчоқлар ўлдирилган, Мусулмонқул эса Қўқонда дорга осилган. Шу йилдан X. давлатни мустақил идора қила бошлаган. Аммо, тажрибасизлиги туфайли кўп хатоларга йул қўйган. Бундан фойдаланган акаси Маллабек тахт учун курашни бошлаб юбориб 1858 й. ўзини Қўқон хони деб эълон қилган (қ. Маллахон). X. Бухорога қочишга мажбур бўлган. 1863 й. Бухоро амири Музаффар ёрдамида Қўқон тахтига қайта ўтирган. Аммо Мусулмонқулнинг ўғли мингбоши Алимқул хонзодалардан бўлмиш ёш Сайд Султонмуродни хон деб эълон қилади ва Х.ни яна Бухорога қочишга мажбур этган. Алимқул амир улумаро бўлиб амалда давлат ишларини якка ўзи бошқариб борган. Қўқон хонлигидаги ички курашлардан фойдаланган Россия империяси хонликка тегишли Туркистон, Чимкент (1864 й.) ва Тошкентни (1865) босиб олган. 1865 й. Қўкрн тахтига Худойқул («Белбоқчихон» деган лақаби ҳам мавжуд) ўтирган. Аммо у 14 кундан сўнг хазинани ўзи билан олиб Қашқарга қочиб кетган. Бундан фойдаланган X. яна тахтга чиққан. X. даврида қ.х.га эътибор берилган, янги анҳор ва ариқлар қазилган. Қўқонда 1873 й. хон ўрдаси битказилиб ниҳоясига етказилган. Бундан ташқари, X. даврида «Мадрасаи Олий», «Мадрасаи Ҳоким ойим», «Мадрасаи Султон Муродбек» лар қурилган. Х.нинг фармони билан Маҳзун (Зиёвуддин Ҳўқандий) 1696 сахифалик «Шоҳнома» асарини ёзган (қўлёзма Истамбулда сақланмоқда).

X. даврида хонлик ҳудуди анча қисқариб, турли соликлар ўйлаб чиқилган. Бунинг устига 1868 й.ги Туркистон генералгубернатори К.П.Кауфман билан гузилган «тенг ҳуқуқли» шартномага мувофиқ, рус савдогарларига хонликнинг ҳамма шаҳар ва қишлоқларида бўлиш ва карвонсаройлар қуриш, рус товарларини хонлик ҳудуди орқали бошқа давлатларга бож тўламасдан бемалол олиб ўтиш ҳуқуқи берилган; рус савдогарлари қўқонлик савдогарлар билан бир миқдорда бож тўлайдиган бўлган. X. Туркия ва Бухоро билан яхши алоқада бўлишга, Англия эмиссарлари билан учрашиб, улардан мадад олишга интилган. Аммо, юзага келган сиёсий вазият туфайли у К.П.Кауфман билан кўпроқ яқинлашишга мажбур бўлган.

Тахт учун курашлар, ўзаро урушлар, солиқларнинг кўпайиб кетиши аҳоли турмушини оғирлаштирган. Натижада хонликда тезтез қўзғолонлар бўлиб турган. Шулардан энг каттаси 1873 й. бошланган «Пўлатхон қўзғолони» бўлган. Қўзғолонни бостиришнинг иложини топа олмаган X., барча хазинани олиб К.П.Кауфмандан ҳарбий ёрдам олиш учун Тошкентга қочган, сўнгра Оренбургга сургун этилган. У бу ердан қочиб Маккага борган. Кейинчалик, Қўқон хонлигининг қолган ҳудудларини ҳам Россия босиб олгандан сўнг X. К.П.Кауфманга расман мурожаат қилиб сиёсий ишларга аралашмасликни ваъда қилиб Қўқонга қайтишга рухсат сўраган, аммо рад жавобини олган. X. 2марта мурожаат қилган. Бу ариза сенатда кўриб чиқилиб Х.га Қўқонга қайтишга рухсат берилган. Аммо бундан хабарсиз X. яширин ҳолда Қўқонга қайтмоқчи бўлган. Йўлда вафот этган.

Ад.: Бобобеков Ҳ.Н., Қўқон тарихи, Т., 1996; Бабабеков Х.Н., Народные движения в Кокандском ханстве и их социальноэкономические предпосылки, Т., 1990.

Ҳайдарбек Бобобеков.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.