Xurşid
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 274–275-b. — ziyouz.com
Xurşid (taxallusi; asl nomi Şarafiddinov Şamsiddin) (1892. 20.6 —Toşkent —1960.13.9) — şoir va dramaturg. Özbekiston milliy musiqali drama teatri asosçilaridan biri. Özbekistonda xizmat körsatgan san'at arbobi (1941). Toşkentdagi madrasalarning birida, söng rustuzem maktabida (1908—10) öqigan. Otasi vafotidan keyin 1910 y.da öqişni taşlab, Andijonga borgan va 1918 y.ga kadar prikazçik bölib işlagan. X. Andijondalik paytida Qrim, Tatariston va Ozarbayjonda naşr etilgan gaz. va jur.lar bilan tanişgan. 1918 y.ning yoz oylarida Toşkentga qaytib, öqituvçilar tayyorlaş 4 oylik kursida öqigan, söngra «Behbudiy» va «Namuna» maktablarida öqituvçilik qilgan (191820). 1920 y.dan boşlab Eski şahar xalq maorif bölimida xodim va Mannon Uyğur rahbarligidagi teatr truppasida suflyor, «Muştum» jur. tahririyatida texnik muharrir (1924— 26), Andijon viloyat teatri (1929— 33) va Alişer Navoiy nomidagi opera va balet teatrida (1933—48) adabiy emakdoş, Til va adabiyot inti qoşidagi Adabiyot muzeyida ilmiy xodim (194960).
X.ning dastlabki şe'rlari 1914 y.da «Turkiston viloyatining gazeti», «Sadoi Turkiston» gaz.lari, «Tarjimon», «Oyna» jur.lari va «Tuhfai Xislat» bayozida (1914) «Xoib» taxallusi bilan e'lon qilingan. Öz şe'rlarini jamlab, «Devoni Şohidiy» nomi bilan devon ham tuzgan (1912). Şoir keyinçalik «Muştum» jur.da bosilgan hajviy şe'rlarida «Öjar», «Tajang», «Çayon» kabi taxalluslardan foydalangan.
X.ning 1920 y.dan keyingi ijodiy faoliyati asosan teatr bilan boglik. X. dramaturg sifatida 20 ga yaqin katta va kiçik hajmli pyesalar yaratgan. Ayniqa, M. Uyğur truppasi bilan hamkorlik qilgan yillarda «Yomon örtoq», «Tuganmas boylik», «Kiçik askar», «Buyuk askar» kabi sahna asarlarini yozgan. «Jadid, qadim» va «Juvonbozlik qurboni» pyesalari X.ning dramaturg sifatida muayyan tajriba hosil qilganidan darak berdi. Şundan keyin u özbek dramaturgiyasida birinçi marta Navoiy «Xamsa»siga kirgan dostonlar asosida musiqali dramalar yozişga kirişgan. Uning «Layli va Majnun» musiqali dramasi 1923 y.da, «Farhod va Şirin» musiqali dramasi esa 1926 y.da davlat namuna truppasi tomonidan sahnalaştirilgan. X. keyinçalik bu 2 asarning ham musiqali teatr, ham opera teatri uçun bir neça nusxalarini yaratgan va bu asarlar respublika teatrlari sahnasida uzoq vaqt davomida muvaffaqiyat bilan namoyiş etilgan. X., şuningdek, «Qalin» (1930), «Siyovuş» (Firdavsiyning «Şohnoma» asari asosida, 1945), «Oybonu» (1955) musiqali dramalarining xam muallifidir.
X.ning musiqiy dramalar va opera librettolari uçun «Dugoh», «Segoh», «Çorgoh», «Uşşoq», «Bayot» singari xalq kuylariga moslab yozgan aksar qöşiqlari özbek qöşiqçilik san'atining mumtoz namunalariga aylangan va yetakçi hofizlar repertuaridan örin olgan. X. özbek milliy jurnalistikasi, publitsistikasining qaldirğoçlaridan biri sifatida 20-a.ning 10—20-y.larida gaz. va jur.larda dolzarb mavzulardagi maqola, taqriz va felyetonlar çop ettirib turgan.
X. Til va adabiyot intida işlagan paytida «Yusuf va Zulayho» dostonini, Munis va Ogahiy kabi şoirlarning asarlarini naşrga tayyorlagan. U badiiy tarjima bilan ham şuğullanib, 20-y.larda noma'lum mualliflarning «Şahzoda va tilançi», «Avvali hoy, oxiri voy» asarlarini ozarbayjon tilidan tarjima qilgan, 50-y.larda esa Hofiz Şeroziyning bir qança asarlarini özbek tiliga ögirgan.
Respublika xukumatining qarori bilan atoqli şoir va dramaturg X. tavalludining 100 yilligi keng nişonlandi (1995). Toşkentdagi mahalla, köça, maktab va kinoteatrlardan biriga X. nomi berilgan.
As: Tanlangan asarlar, T., 1967.
Ad.: Nasriddinov B., Xurşid, T., 1972; Nasriddinov B ., Xurşid. Hayoti va ijodi haqida monografik oçerk, T., 1975.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХУРШИД (тахаллуси; асл номи Шарафиддинов Шамсиддин) (1892. 20.6 —Тошкент —1960.13.9) — шоир ва драматург. Ўзбекистон миллий мусиқали драма театри асосчиларидан бири. Ўзбекистонда хизмат кўрсатган санъат арбоби (1941). Тошкентдаги мадрасаларнинг бирида, сўнг рустузем мактабида (1908—10) ўқиган. Отаси вафотидан кейин 1910 й.да ўқишни ташлаб, Андижонга борган ва 1918 й.га кадар приказчик бўлиб ишлаган. X. Андижондалик пайтида Қрим, Татаристон ва Озарбайжонда нашр этилган газ. ва жур.лар билан танишган. 1918 й.нинг ёз ойларида Тошкентга қайтиб, ўқитувчилар тайёрлаш 4 ойлик курсида ўқиган, сўнгра «Беҳбудий» ва «Намуна» мактабларида ўқитувчилик қилган (191820). 1920 й.дан бошлаб Эски шаҳар халқ маориф бўлимида ходим ва Маннон Уйғур раҳбарлигидаги театр труппасида суфлёр, «Муштум» жур. таҳририятида техник муҳаррир (1924— 26), Андижон вилоят театри (1929— 33) ва Алишер Навоий номидаги опера ва балет театрида (1933—48) адабий эмакдош, Тил ва адабиёт инти қошидаги Адабиёт музейида илмий ходим (194960).
Х.нинг дастлабки шеърлари 1914 й.да «Туркистон вилоятининг газети», «Садои Туркистон» газ.лари, «Таржимон», «Ойна» жур.лари ва «Туҳфаи Хислат» баёзида (1914) «Хоиб» тахаллуси билан эълон қилинган. Ўз шеърларини жамлаб, «Девони Шоҳидий» номи билан девон ҳам тузган (1912). Шоир кейинчалик «Муштум» жур.да босилган ҳажвий шеърларида «Ўжар», «Тажанг», «Чаён» каби тахаллуслардан фойдаланган.
Х.нинг 1920 й.дан кейинги ижодий фаолияти асосан театр билан боглик. X. драматург сифатида 20 га яқин катта ва кичик ҳажмли пьесалар яратган. Айниқа, М. Уйғур труппаси билан ҳамкорлик қилган йилларда «Ёмон ўртоқ», «Туганмас бойлик», «Кичик аскар», «Буюк аскар» каби саҳна асарларини ёзган. «Жадид, қадим» ва «Жувонбозлик қурбони» пьесалари Х.нинг драматург сифатида муайян тажриба ҳосил қилганидан дарак берди. Шундан кейин у ўзбек драматургиясида биринчи марта Навоий «Хамса»сига кирган достонлар асосида мусиқали драмалар ёзишга киришган. Унинг «Лайли ва Мажнун» мусиқали драмаси 1923 й.да, «Фарҳод ва Ширин» мусиқали драмаси эса 1926 й.да давлат намуна труппаси томонидан саҳналаштирилган. X. кейинчалик бу 2 асарнинг ҳам мусиқали театр, ҳам опера театри учун бир неча нусхаларини яратган ва бу асарлар республика театрлари саҳнасида узоқ вақт давомида муваффақият билан намойиш этилган. X., шунингдек, «Қалин» (1930), «Сиёвуш» (Фирдавсийнинг «Шоҳнома» асари асосида, 1945), «Ойбону» (1955) мусиқали драмаларининг хам муаллифидир.
Х.нинг мусиқий драмалар ва опера либреттолари учун «Дугоҳ», «Сегоҳ», «Чоргоҳ», «Ушшоқ», «Баёт» сингари халқ куйларига мослаб ёзган аксар қўшиқлари ўзбек қўшиқчилик санъатининг мумтоз намуналарига айланган ва етакчи ҳофизлар репертуаридан ўрин олган. X. ўзбек миллий журналистикаси, публицистикасининг қалдирғочларидан бири сифатида 20-а.нинг 10—20-й.ларида газ. ва жур.ларда долзарб мавзулардаги мақола, тақриз ва фельетонлар чоп эттириб турган.
X. Тил ва адабиёт интида ишлаган пайтида «Юсуф ва Зулайҳо» достонини, Мунис ва Огаҳий каби шоирларнинг асарларини нашрга тайёрлаган. У бадиий таржима билан ҳам шуғулланиб, 20-й.ларда номаълум муаллифларнинг «Шаҳзода ва тиланчи», «Аввали ҳой, охири вой» асарларини озарбайжон тилидан таржима қилган, 50-й.ларда эса Ҳофиз Шерозийнинг бир қанча асарларини ўзбек тилига ўгирган.
Республика хукуматининг қарори билан атоқли шоир ва драматург X. таваллудининг 100 йиллиги кенг нишонланди (1995). Тошкентдаги маҳалла, кўча, мактаб ва кинотеатрлардан бирига X. номи берилган.
Ас: Танланган асарлар, Т., 1967.
Ад.: Насриддинов Б., Хуршид, Т., 1972; Насриддинов Б ., Хуршид. Ҳаёти ва ижоди ҳақида монографик очерк, Т., 1975.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.