Xurşid

Xurşid (asl ismi Şamsiddin Şarafiddinov; 1892 — 1960-yil 13-sentabr) — özbek şoiri, dramaturgi va tarjimoni, özbek musiqali drama teatrining asosçilaridan biri. Özbekistonda xizmat körsatgan san'at arbobi (1941). Rusça Vikipediyada u özbek musiqali dramasi janrini yaratganlardan biri sifatida tilga olinadi.1

ÖzME'ga köra, Xurşid 1892-yil 20-iyunda Toşkentda tuğilgan; rusça Vikipediya tuğilgan oyini may deb körsatadi. U Toşkentdagi madrasalardan birida, keyin rus-tuzem maktabida (1908–1910) öqigan. Otasi vafot etgaç, 1910-yilda öqişni taşlab Andijonga ketgan va 1918-yilgaça savdo xizmatçisi (prikazçik) bölib işlagan. Andijonda yaşagan yillarida Qrim, Tatariston va Ozarbayjonda çiqadigan gazeta va jurnallar bilan tanişgan.

1918-yil yozida Toşkentga qaytib, tört oylik öqituvçilar kursini tamomlagan va «Behbudiy» hamda «Namuna» maktablarida dars bergan. 1920-yildan Eski şahar xalq maorifi bölimida, Mannon Uyğur rahbarligidagi teatr truppasida suflyor, «Muştum» jurnalida texnik muharrir (1924–1926), Andijon viloyat teatrida (1929–1933) va Alişer Navoiy nomidagi opera va balet teatrida (1933–1948) adabiy xodim bölib işlagan. Umrining sönggi yillarida (1949–1960) Til va adabiyot instituti qoşidagi Adabiyot muzeyida ilmiy xodim bölgan.

ÖzME'ga köra, Xurşidning ilk şe'rlari 1914-yilda «Sadoi Turkiston» va «Turkiston viloyatining gazeti» gazetalarida, «Tarjimon» va «Oyna» jurnallarida «Xoib» taxallusi bilan bosilgan. U 1912-yilda şe'rlarini «Devoni Şohidiy» nomli devonga jamlagan. «Muştum» jurnalida çiqqan hajviy şe'rlarida «Öjar», «Tajang», «Çayon» kabi taxalluslardan foydalangan. Musiqiy dramalar va opera librettolari uçun «Dugoh», «Segoh», «Çorgoh», «Uşşoq», «Bayot» singari xalq kuylariga moslab yozgan qöşiqlari özbek qöşiqçiligining mumtoz namunalariga aylanib, taniqli hofizlar ijrosida keng tarqalgan.

1920-yildan keyingi ijodi asosan teatr bilan boğliq. ÖzME'ga köra, Xurşid 20 ga yaqin katta-kiçik pyesa yozgan. Mannon Uyğur truppasi bilan hamkorlikda «Yomon örtoq», «Tuganmas boylik», «Kiçik askar» kabi sahna asarlarini yaratgan; «Jadid, qadim» va «Juvonbozlik qurboni» pyesalari uning dramaturg sifatida tajriba orttirganini körsatgan. Rusça Vikipediyada uning «Siyovuş hukmi» tragediyasi, «Temirçi öğli» dramasi va «Turkiston» tarixiy dramasi (1920) ham qayd etiladi.

Xurşid özbek dramaturgiyasida birinçi bölib Alişer Navoiyning «Xamsa»sidagi dostonlar asosida musiqali dramalar yozgan. ÖzME'ga köra, uning «Layli va Majnun» asari 1923-yilda, «Farhod va Şirin» asari esa 1926-yilda sahnalaştirilgan. Keyinçalik u bu asarlarning musiqali teatr va opera uçun bir neça variantini yaratgan, ular respublika teatrlarida uzoq yillar muvaffaqiyat bilan qöyilgan. Uning qalamiga «Qalin» (1930), Firdavsiyning «Şohnoma»si asosidagi «Siyovuş» (1945) va «Oybonu» (1955) musiqali dramalari ham mansub.

Xurşid XX asrning 10–20-yillarida gazeta va jurnallarda maqola, taqriz va felyetonlar bilan çiqib, özbek milliy jurnalistikasining ilk vakillaridan biri bölgan. U 20-yillarda ozarbayjon tilidan «Şahzoda va tilançi» kabi asarlarni, 50-yillarda Hofiz Şeroziy şe'rlarini özbek tiliga ögirgan. Adabiyot muzeyida işlagan yillarida «Yusuf va Zulayho» dostoni hamda Munis va Ogahiy asarlarini naşrga tayyorlagan.

ÖzME'ga köra, şoir tavalludining 100 yilligi hukumat qarori bilan keng nişonlangan. Toşkentdagi mahalla, köça, maktab va kinoteatrlardan biriga uning nomi berilgan.