Yadro fizikasi
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 10–11-b. — ziyouz.com
Yadro fizikasi — fizikaning atom yadrosi tuzilişini va ularning xossalarini, radioaktiv yemiriliş va yadro reaksiyasi mexanizmini örganuvçi bölimi. «Ya.f.» atamasiga umumiy ma'no berib, Ya.f.ga köpinça elementar zarralar fizikasi ham kiritiladi. Ba'zan texnikaning mustaqil tarmoqlariga aylangan tadqiqot yönalişlari, mas, tezlatiş texnikasi (q. Tezlatkiçlar), yadro energetikasi ham Ya.f. bölimlari hisoblanadi. Umuman Ya.f. atom yadrosi mavjudligi aniqlanişidan avval paydo bölgan. Ya.f.ning paydo bölişi radioaktivlik kaşf qilingan vaqtdan hisoblanadi.
Zamonaviy Ya.f. tor soha va yönalişlarga aniq bölinmagan. Odatda, past, oraliq va yuqori energiyalar Ya.f. farqlanadi. Past energiyalar Ya.f.ga yadro tuzilişi masalalari, yadrolarning radioaktiv yemirilişini örganiş, şuningdek, energiyasi 200 MeV gaça bölgan zarralar keltirib çiqaradigan yadro reaksiyalarini örganiş kiradi. Energiyasi 200 MeV dan 1 GeV gaça bölgan energiyalar oraliq energiyalar deb, 1 GeV dan katta energiyalar yuqori energiyalar deb ataladi. Bunday böliniş şartli bölib, tezlatiş texnikasining rivojlanişi tarixi bilan boğliq. Hozirgi zamon Ya.f.da yadro strukturasi yuqori energiyali zarralar yordamida tekşiriladi. Elementar zarralarning fundamental xossalari esa yadrolarning radioaktiv yemirilişini tadqiq qiliş natijasida aniqlanadi.
Past energiyalar Ya.f.ning tarkibiy qismi sekin neytronlarning modda bilan özaro ta'sirini va neytronlar ta'sirida boradigan yadro reaksiyalarini tadqiq qiluvçi neytron fizikasidan iborat. Ya.f.ning yangi sohasi köp zaryadli ionlar ta'sirida sodir böladigan yadro reaksiyalarini örganişdir. Yadrolarning elektronlar va fotonlar bilan özaro ta'sirini örganiş Ya.f.ning alohida yönalişini taşkil qiladi. Ya.f.ning eksperimental vositalari majmui turlituman va murakkabdir. Uning asosini zaryadlangan zarralar tezlatkiçlari, yadro reaktorlari, yadro nurlaniş detektorlari taşkil etadi. Ya.f.ning amaliy ahamiyati ham juda katta: yadro qurolini yaratiş va yadro energetikasida, tibbiyotda (diagnostika va davolaşda) keng qöllanadi. Özbekiston FA Yadro fizikasi institutit Ya.f.ga doir ilmiy tekşiriş işlari olib boriladi. Özbekistonda Ya.f. ni taraqqiy ettirişda U.O. Orifov, S.A.Azimov, R.'.Bekjonov, '.S.Yöldoşev, M.S.Yunösov, P.Q. Habibullayev va boşqalar olimlarning hissasi katta.
Q.: Tezlatkiçlar
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЯДРО ФИЗИКАСИ — физиканинг атом ядроси тузилишини ва уларнинг хоссаларини, радиоактив емирилиш ва ядро реакцияси механизмини ўрганувчи бўлими. «Я.ф.» атамасига умумий маъно бериб, Я.ф.га кўпинча элементар зарралар физикаси ҳам киритилади. Баъзан техниканинг мустақил тармоқларига айланган тадқиқот йўналишлари, мас, тезлатиш техникаси (қ. Тезлаткичлар), ядро энергетикаси ҳам Я.ф. бўлимлари ҳисобланади. Умуман Я.ф. атом ядроси мавжудлиги аниқланишидан аввал пайдо бўлган. Я.ф.нинг пайдо бўлиши радиоактивлик кашф қилинган вақтдан ҳисобланади.
Замонавий Я.ф. тор соҳа ва йўналишларга аниқ бўлинмаган. Одатда, паст, оралиқ ва юқори энергиялар Я.ф. фарқланади. Паст энергиялар Я.ф.га ядро тузилиши масалалари, ядроларнинг радиоактив емирилишини ўрганиш, шунингдек, энергияси 200 МэВ гача бўлган зарралар келтириб чиқарадиган ядро реакцияларини ўрганиш киради. Энергияси 200 МэВ дан 1 ГэВ гача бўлган энергиялар оралиқ энергиялар деб, 1 ГэВ дан катта энергиялар юқори энергиялар деб аталади. Бундай бўлиниш шартли бўлиб, тезлатиш техникасининг ривожланиши тарихи билан боғлиқ. Ҳозирги замон Я.ф.да ядро структураси юқори энергияли зарралар ёрдамида текширилади. Элементар зарраларнинг фундаментал хоссалари эса ядроларнинг радиоактив емирилишини тадқиқ қилиш натижасида аниқланади.
Паст энергиялар Я.ф.нинг таркибий қисми секин нейтронларнинг модда билан ўзаро таъсирини ва нейтронлар таъсирида борадиган ядро реакцияларини тадқиқ қилувчи нейтрон физикасидан иборат. Я.ф.нинг янги соҳаси кўп зарядли ионлар таъсирида содир бўладиган ядро реакцияларини ўрганишдир. Ядроларнинг электронлар ва фотонлар билан ўзаро таъсирини ўрганиш Я.ф.нинг алоҳида йўналишини ташкил қилади. Я.ф.нинг экспериментал воситалари мажмуи турлитуман ва мураккабдир. Унинг асосини зарядланган зарралар тезлаткичлари, ядро реакторлари, ядро нурланиш детекторлари ташкил этади. Я.ф.нинг амалий аҳамияти ҳам жуда катта: ядро қуролини яратиш ва ядро энергетикасида, тиббиётда (диагностика ва даволашда) кенг қўлланади. Ўзбекистон ФА Ядро физикаси институтит Я.ф.га доир илмий текшириш ишлари олиб борилади. Ўзбекистонда Я.ф. ни тараққий эттиришда У.О. Орифов, С.А.Азимов, Р.Ъ.Бекжонов, Ъ.С.Йўлдошев, М.С.Юнўсов, П.Қ. Ҳабибуллаев ва бошқалар олимларнинг ҳиссаси катта.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.