Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Yadro quroli

    Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 13–14-b. — ziyouz.com

    Yadro quroli — şikastlaş vositasi yadro zaryadidan iborat bölgan qurol. Yadro reaksiyasi natijasida vujudga keladigan portlaş (atom yadrosining zarraçalarga bölinişi), zarraçalar sintezi yoki ikkala jarayonning bir vaktda sodir bölişi vaqtida ajralib çiqadigan içki energiyadan foydalanişga asoslangan yadro bombasi, uni nişonga yetkaziş vositasi (raketa, torpeda, samolyot, artilleriya töpi) va bombaning nişonga aniq borib tuşişini ta'minlaydigan boşqariş qurilmalaridan iborat. Ya.q. yadro energiyasining oliniş usuliga qarab, yadro va termoyadro (vodorod) qurollariga bölinadi. Yadro öqdorilariga aviatsiya bombalari, artilleriya snaryadlari, raketalarning jangovor qismlari, dengiz torpedalari, suv osti bombalari va minalari (atom fugaslari) kiradi. Ya.q. zarb tölqini, yoruğlik nurlanişi, singuvçi radiatsiya va radioaktiv zaharlaş va boşqalar turli şikastlantiruvçi ta'sirlarga ega. Yadro snaryadlarining quvvati trotil ekvivalenti bilan tonna, kilotonna (1 kt — 1000 t) yoki megatonna (1 mg — 1 mln. t) larda ölçanadi. Ya.q. quvvatiga qarab, kiçik quvvatli (15 kt gaça); örtaça quvvatli (15—100 kt), katta quvvatli (100—500 kt), juda katta quvvatli (500 kt dan yuqori) qurollarga bölinadi. Ya.q. havoda, yer (suv) ustida, yer (suv) ostida portlaşi mumkin (yana q. Yadro portlaşi). Ya.q. taktik va strategik jihatdan farklanadi. Taktik qurollarga turli masofaga uçuvçi boşqariladigan va boşqarilmaydigan reaktiv snaryadlar (raketalar), samolyotlar, suv osti kemalari, şuningdek, yadro zaryadi taşuvçi yirik kalibrli stvolli artilleriya kiradi. Taktik va strategik qurollar örtasida keskin çegara yöq, ba'zi şaroitlarda taktik maqsadlar uçun möljallagan yadro zaryadlari strategik jahatdan ham qöllanilişi mumkin. Yirik strategik nişonlarni şikastlantiriş uçun möljallangan yadroning jangovar qismlari 1—5 mln. t (hatto 40—50 mln. t gaça) trotil ekvivalentiga ega bölişi mumkin.

    Strategik yadro qurollarini eltuvçilar uzoqqa uçuvçi raketalar, qit'alararo ballistik raketalar, samolyotsnaryadlar va strategik bombardimonçi samolyotlardir. Qudratli yadro zaryadlarini nişonga eltişda Yerning sun'iy yöldoşlaridan foydalaniş rejasi ham bor.

    Ya.q. 20-asrda yadro fizikasining taraqqiy etişi munosabati bilan 40-y. lar boşida paydo böldi. Birinçi portlaş 1945 yil 16 iyulda Alamogodro poligonida (AQŞ) amalga oşirildi. 1945 yil avgust oyida esa har birining quvvati 20 kt bölgan 2 atom bombasi Yaponiyaning Xirosima (6 avgust) va Nagasaki (9 avgust) şahrilariga taşlandi. Sobiq SSSR da termoyadro bombasi birinçi marta 1953 yil 12 avg.da sinab körildi. Ya.q.ga ega bölgan davlatlar AQŞ, Rossiya, Buyuk Britaniya, Fransiya, Xitoy (rasmiy ma'lumotlarga köra) (2005).

    Q.: Yadro portlaşi

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ЯДРО ҚУРОЛИ — шикастлаш воситаси ядро зарядидан иборат бўлган қурол. Ядро реакцияси натижасида вужудга келадиган портлаш (атом ядросининг заррачаларга бўлиниши), заррачалар синтези ёки иккала жараённинг бир вактда содир бўлиши вақтида ажралиб чиқадиган ички энергиядан фойдаланишга асосланган ядро бомбаси, уни нишонга етказиш воситаси (ракета, торпеда, самолёт, артиллерия тўпи) ва бомбанинг нишонга аниқ бориб тушишини таъминлайдиган бошқариш қурилмаларидан иборат. Я.қ. ядро энергиясининг олиниш усулига қараб, ядро ва термоядро (водород) қуролларига бўлинади. Ядро ўқдориларига авиация бомбалари, артиллерия снарядлари, ракеталарнинг жанговор қисмлари, денгиз торпедалари, сув ости бомбалари ва миналари (атом фугаслари) киради. Я.қ. зарб тўлқини, ёруғлик нурланиши, сингувчи радиация ва радиоактив заҳарлаш ва бошқалар турли шикастлантирувчи таъсирларга эга. Ядро снарядларининг қуввати тротил эквиваленти билан тонна, килотонна (1 кт — 1000 т) ёки мегатонна (1 мг — 1 млн. т) ларда ўлчанади. Я.қ. қувватига қараб, кичик қувватли (15 кт гача); ўртача қувватли (15—100 кт), катта қувватли (100—500 кт), жуда катта қувватли (500 кт дан юқори) қуролларга бўлинади. Я.қ. ҳавода, ер (сув) устида, ер (сув) остида портлаши мумкин (яна қ. Ядро портлаши). Я.қ. тактик ва стратегик жиҳатдан фаркланади. Тактик қуролларга турли масофага учувчи бошқариладиган ва бошқарилмайдиган реактив снарядлар (ракеталар), самолётлар, сув ости кемалари, шунингдек, ядро заряди ташувчи йирик калибрли стволли артиллерия киради. Тактик ва стратегик қуроллар ўртасида кескин чегара йўқ, баъзи шароитларда тактик мақсадлар учун мўлжаллаган ядро зарядлари стратегик жаҳатдан ҳам қўлланилиши мумкин. Йирик стратегик нишонларни шикастлантириш учун мўлжалланган ядронинг жанговар қисмлари 1—5 млн. т (ҳатто 40—50 млн. т гача) тротил эквивалентига эга бўлиши мумкин.

    Стратегик ядро қуролларини элтувчилар узоққа учувчи ракеталар, қитъалараро баллистик ракеталар, самолётснарядлар ва стратегик бомбардимончи самолётлардир. Қудратли ядро зарядларини нишонга элтишда Ернинг сунъий йўлдошларидан фойдаланиш режаси ҳам бор.

    Я.қ. 20-асрда ядро физикасининг тараққий этиши муносабати билан 40-й. лар бошида пайдо бўлди. Биринчи портлаш 1945 йил 16 июлда Аламогодро полигонида (АҚШ) амалга оширилди. 1945 йил август ойида эса ҳар бирининг қуввати 20 кт бўлган 2 атом бомбаси Япониянинг Хиросима (6 август) ва Нагасаки (9 август) шаҳриларига ташланди. Собиқ СССР да термоядро бомбаси биринчи марта 1953 йил 12 авг.да синаб кўрилди. Я.қ.га эга бўлган давлатлар АҚШ, Россия, Буюк Британия, Франция, Хитой (расмий маълумотларга кўра) (2005).

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.