Yadroning bölinişi
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 14–15-b. — ziyouz.com
Yadroning bölinişi — öz-özidan (spontan) yoki bombardimon qiluvçi zarralar ta'sirida atom yadrosining deyarli teng ikki bölakka parçalanişi. Atom yadrolarida nuklonlar yadro kuçlari tufayli boğlangan. Yadrolarning boğlaniş energiyasi turli yadrolar uçun turliça. Soliştirma (bitta nuklonga töğri keladigan) boğlaniş energiyasi atom yadrolarining barqarorligini ifodalaydi: soliştirma boğlaniş energiyasi qança katta bölsa, yadro ham şunçalik barqaror böladi.
Kimyoviy elementlar davriy sistemasida oxirgi örinlarni egallagan atomlar yadrolarining soliştirma boğlaniş energiyasi jadvalning örtasida joylaşgan atomlar yadrolarining soliştirma boğlaniş energiyasidan taxm. 1 MeV kam (q. Mendeleyev davriy sistemasi). Şuning uçun oğir yadrolarning jadvalning örta qismi elementlari yadrolariga bölinişi (energetik jihatdan qulay) böladi. Sistema bölingandan söng içki energiyasi minimal holatga ötadi. Çunki yadroning boğlaniş energiyasi qança katta bölsa, yadroning hosil bölişida şunça katta energiya ajralib çiqişi va demak, yangidan hosil bölgan sistemaning içki energiyasi şunçalik kam bölişi kerak. Yadroning öz-özidan (spontan) bölinişi s7 uran yadrosida rus olim-
92 lari G.N.Flyorov va K.A.Petrjak tomonidan kaşf etilgan (1940). Taşqi ta'sir natijasida yadrolarning bölinişini nemis olimlari O. Gan, F. Ştrassman hamda E. Fermi va J. Kyuri (1938—39) kaşf etgan. Yadrolarga, odatda, proton, neytron, deytron kabilar bilan ta'sir etiladi. Neytronlar bilan ta'sir etiş, ayniqsa, samaraliroq böladi. Spontan bölinişida ham, taşqi ta'sir natijasida bölinişida ham yadro elementlar davriy sistemasi örtalaridagi yadrolarga parçalanadi. Parçalaniş mahsulotlari turlituman bölib, ularning massalari köpinça 2:3 nisbat kabi böladi.
Q.: Mendeleyev davriy sistemasi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЯДРОНИНГ БЎЛИНИШИ — ўз-ўзидан (спонтан) ёки бомбардимон қилувчи зарралар таъсирида атом ядросининг деярли тенг икки бўлакка парчаланиши. Атом ядроларида нуклонлар ядро кучлари туфайли боғланган. Ядроларнинг боғланиш энергияси турли ядролар учун турлича. Солиштирма (битта нуклонга тўғри келадиган) боғланиш энергияси атом ядроларининг барқарорлигини ифодалайди: солиштирма боғланиш энергияси қанча катта бўлса, ядро ҳам шунчалик барқарор бўлади.
Кимёвий элементлар даврий системасида охирги ўринларни эгаллаган атомлар ядроларининг солиштирма боғланиш энергияси жадвалнинг ўртасида жойлашган атомлар ядроларининг солиштирма боғланиш энергиясидан тахм. 1 МэВ кам (қ. Менделеев даврий системаси). Шунинг учун оғир ядроларнинг жадвалнинг ўрта қисми элементлари ядроларига бўлиниши (энергетик жиҳатдан қулай) бўлади. Система бўлингандан сўнг ички энергияси минимал ҳолатга ўтади. Чунки ядронинг боғланиш энергияси қанча катта бўлса, ядронинг ҳосил бўлишида шунча катта энергия ажралиб чиқиши ва демак, янгидан ҳосил бўлган системанинг ички энергияси шунчалик кам бўлиши керак. Ядронинг ўз-ўзидан (спонтан) бўлиниши с7 уран ядросида рус олим-
92 лари Г.Н.Флёров ва К.А.Петржак томонидан кашф этилган (1940). Ташқи таъсир натижасида ядроларнинг бўлинишини немис олимлари О. Ган, Ф. Штрассман ҳамда Э. Ферми ва Ж. Кюри (1938—39) кашф этган. Ядроларга, одатда, протон, нейтрон, дейтрон кабилар билан таъсир этилади. Нейтронлар билан таъсир этиш, айниқса, самаралироқ бўлади. Спонтан бўлинишида ҳам, ташқи таъсир натижасида бўлинишида ҳам ядро элементлар даврий системаси ўрталаридаги ядроларга парчаланади. Парчаланиш маҳсулотлари турлитуман бўлиб, уларнинг массалари кўпинча 2:3 нисбат каби бўлади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.