Yamal nenetslari muxtor okrugi
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 37–38-b. — ziyouz.com
Yamal nenetslari muxtor okrugi — RF Tyumen viloyati tarkibidagi muxtor okrug. 1930 yil 10 dek.da taşkil etilgan. Mayd. 750,3 ming km2. Aholisi 507,4 ming kişi (2002), asosan, ruslar va nenetslar, şuningdek, ukrain, tatar, xanti, komi, selkup, belorus, boşqird va boşqalar millat vakillari ham yaşaydi. Şahar aholisi 83,4%. Tarkibida 7 ma'muriy tuman, 7 şahar, 8 şaharça bor. Markazi — Salexard şahri Boşqa yirik şaharlari — Noyabrsk, Noviy Urengoy, Nadim. Ya.N.m.o. Ğarbiy Sibir pasttekisligining şim. qismida joylaşgan. Yamal, Taz va Gidan ya.o.lari va Beliy, Oleniy, Şokalskiy o.laridan iborat. Okrugning yer yuzasi pasttekislik (örtaça bal. 50—100 m), faqat ğarbida toğlar (Qutbiy Uralning şarqiy yon bağri, eng baland joyi — 1499 m, Payer toği) bor. Okrugning köproq qismi Qutbiy doiradan içkarida joylaşgan. Iqlimi keskin kontinental, qattiq sovuq. Qiş 9 oy davom etadi. Yanv. ning örtaça t-rasi —22°, —26°, iyulniki 4°—14°. Yiliga 200— 400 mm yoğin tuşadi. Vegetatsiya davri 50—100 kun. Yirik daryolari: Ob (quyi oqimi), Nadim, Pur, Taz, Poluy. Köl köp (yiriklari: Yarato, Nitto, Yambuto). Tundra, gleyli, botqoq, gleylipodzol va podzol tuproqlar xos. Hududining 3/4 qismi tundra va örmonli tundra ösimliklari bilan qoplangan. Tundrada yovvoyi hayvonlardan: şim. buğusi, oq quyon, böri, kolonok, olmaxon va boşqalar; quşlardan oq va tundra kakliklari, karqur bor. Daryo va köllari baliqqa boy. Okrug hududida Yuqori Taz qöriqxonasi joylaşgan.
Xöjaligining asosiy tarmoqlari — gaz va neft qazib oliş, baliq ovlaş; örmon va yoğoçsozlik, quriliş sanoatlari rivojlangan. Buğuçilik, darrandaçilik va möynali hayvonlarni ovlaş bilan şuğullaniladi. Salexard baliqni qayta işlaş kti, «Noyabrskneftegaz», «Purneftegaz», «Urengoygazprom», «Yamburggazdobtça» va boşqalar korxonalar işlab turibdi. Dengiz hayvonlarini ovlaş bazasi, yoğoçsozlik kti, taxta ortiş tuşiriş bazasi bor. Ya.N.m.o. buğuçilik böyiça Çukotkadan keyin 2-örinda turadi. Okrug oq tulki, tiyin, ondatra möynalarini; dyrrandaçilik fermalari esa qora tulki, kök tulki, norka möynalarini yetiştirib beradi. Qoramol boqiladi. Kartoşka, karam yetiştiriladi. Asosiy transport turi — suv transporti. Ob daryosi va uning irmoqlari Taz, Pur va
Ob qöltiqçasida muntazam kema qatnaydi. Labitnangi posyolkasidan Ural orqali Seyda st-yasigaça t.y. liniyasi (umumiy uz. 495 km) ötgan. Qattiq qoplamali yöllar uz. 851 km. Uzoq tumanlarida buğuçilik transporti rivojlangan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЯМАЛ НЕНЕЦЛАРИ МУХТОР ОКРУГИ — РФ Тюмень вилояти таркибидаги мухтор округ. 1930 йил 10 дек.да ташкил этилган. Майд. 750,3 минг км2. Аҳолиси 507,4 минг киши (2002), асосан, руслар ва ненецлар, шунингдек, украин, татар, ханти, коми, селькуп, белорус, бошқирд ва бошқалар миллат вакиллари ҳам яшайди. Шаҳар аҳолиси 83,4%. Таркибида 7 маъмурий туман, 7 шаҳар, 8 шаҳарча бор. Маркази — Салехард шаҳри Бошқа йирик шаҳарлари — Ноябрьск, Новий Уренгой, Надим. Я.Н.м.о. Ғарбий Сибирь пасттекислигининг шим. қисмида жойлашган. Ямал, Таз ва Гидан я.о.лари ва Белий, Олений, Шокальский о.ларидан иборат. Округнинг ер юзаси пасттекислик (ўртача бал. 50—100 м), фақат ғарбида тоғлар (Қутбий Уралнинг шарқий ён бағри, энг баланд жойи — 1499 м, Пайер тоғи) бор. Округнинг кўпроқ қисми Қутбий доирадан ичкарида жойлашган. Иқлими кескин континентал, қаттиқ совуқ. Қиш 9 ой давом этади. Янв. нинг ўртача т-раси —22°, —26°, июлники 4°—14°. Йилига 200— 400 мм ёғин тушади. Вегетация даври 50—100 кун. Йирик дарёлари: Обь (қуйи оқими), Надим, Пур, Таз, Полуй. Кўл кўп (йириклари: Ярато, Нитто, Ямбуто). Тундра, глейли, ботқоқ, глейлиподзол ва подзол тупроқлар хос. Ҳудудининг 3/4 қисми тундра ва ўрмонли тундра ўсимликлари билан қопланган. Тундрада ёввойи ҳайвонлардан: шим. буғуси, оқ қуён, бўри, колонок, олмахон ва бошқалар; қушлардан оқ ва тундра какликлари, карқур бор. Дарё ва кўллари балиққа бой. Округ ҳудудида Юқори Таз қўриқхонаси жойлашган.
Хўжалигининг асосий тармоқлари — газ ва нефть қазиб олиш, балиқ овлаш; ўрмон ва ёғочсозлик, қурилиш саноатлари ривожланган. Буғучилик, даррандачилик ва мўйнали ҳайвонларни овлаш билан шуғулланилади. Салехард балиқни қайта ишлаш кти, «Ноябрьскнефтегаз», «Пурнефтегаз», «Уренгойгазпром», «Ямбурггаздобьтча» ва бошқалар корхоналар ишлаб турибди. Денгиз ҳайвонларини овлаш базаси, ёғочсозлик кти, тахта ортиш тушириш базаси бор. Я.Н.м.о. буғучилик бўйича Чукоткадан кейин 2-ўринда туради. Округ оқ тулки, тийин, ондатра мўйналарини; дйррандачилик фермалари эса қора тулки, кўк тулки, норка мўйналарини етиштириб беради. Қорамол боқилади. Картошка, карам етиштирилади. Асосий транспорт тури — сув транспорти. Обь дарёси ва унинг ирмоқлари Таз, Пур ва
Обь қўлтиқчасида мунтазам кема қатнайди. Лабитнанги посёлкасидан Урал орқали Сейда ст-ясигача т.й. линияси (умумий уз. 495 км) ўтган. Қаттиқ қопламали йўллар уз. 851 км. Узоқ туманларида буғучилик транспорти ривожланган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.