Yamayka valyuta tizimi
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 37-b. — ziyouz.com
Yamayka valyuta tizimi YAMAYKA VALYUTA TIZIMI, Yamayka bitimi — 1976 yil yanv.da Kingston (Yamayka)da Xalqaro valyuta fondi (XVF) a'zolari bölgan mamlakatlar vakillari kengaşida tuzilgan bitimga muvofiq taşkil topgan va 1978 yil apr.dan kuçga kirgan jahon valyuta tizimi. Yamayka bitimi XVF ustaviga özgarişlar kiritdi va ilgari Bretton-Vuds bitimi (1944) dan farq qiladigan (bu bitimga köra XVF a'zolari bölgan mamlakatlar öz valyutasi kursini dollarga yoki oltinga nisbatan belgilar edi) infratuzilma tamoyillarini belgiladi. Birinçidan, oltinga va ikki zaxira valyuta — AQŞ dollari va Buyuk Britaniya funt sterlingiga asoslangan oltin deviz standarti 1969 yildan amalga kiritilgan SDR (maxsus qarz oliş huquqlari) standarti bilan almaştirildi va uning valyutalar paritetlari hamda valyutalar qursi asosini taşkil etişi belgilab qöyildi. Uning şartli qiymati 5 valyuta (AQŞ dollari, GFR markasi, Şveysariya franki, Angliya funt sterlingi, Yaponiya iyenasi)dan iborat valyuta savati bilan aniqlanadigan böldi. Bu valyutalar XVF Ustaviga köra, «erkin almaştiriladigan valyutalar» deb nomlandi.
Ikkinçidan, Ya.v.t. oltinning valyuta birliklari qiymati meyori tarzidagi vazifasini, qoğoz pullarning oltin ta'minotini bekor qildi. Natijada oltinning qatiy baholari tugatildi va oltin jahon puli mavqeini yöqotdi. Ya.v.t. doirasida oltinning pul funksiyalarini bajarişga barham berilgani qonunlaştirildi. Uçinçidan, banklarga oltinni xususiy bozorlarda şakllangan narxlarda erkin sotib oliş va sotiş imkoniyati berildi.
Mamlakatlar örtasidagi valyuta munosabatlari ularning milliy pul birliklarining suzib yuruvçi («sirğaluvçi») kurslariga asoslanadigan böldi, ya'ni Ya.v.t. har bir mamlakatga öz valyuta kursi uçun istalgan rejimni tanlaş huquqini berdi. Bu bilan suzuvçi valyuta kurslari rejimi qonunlaştirildi va mamlakatlar 1973 yil martidan şu rejimga ötdilar. Valyuta kurslari tebranişlari asosiy 2 omil: valyutalarning içki bozordagi xarid qobiliyatining real qiymati nisbatlari bilan, ikkinçidan, xalqaro bozorlarda milliy valyutalarga bölgan talab va taklif nisbati bilan belgilanadigan böldi. Bu nisbatlar kapitalning mamlakatlararo stixiyali oqib ötişi natijasida özgarib turadi.
Ya.v.t.ning amal qilişi bir qator murakkab muammolarni keltirib çiqaradi. Yuridik jihatdan oltinning pul funksiyasi bekor qilinganiga qaramay, u favqulodda jahon puli va işonçli zaxira aktivi maqomini saqlab kelmoqda. Jahon böyiça markaziy banklar va xususiy tezavratorlar qölida 60 ming t dan köproq oltin alohida likvid tovar sifatida saqlanadi (yana q. Yevro, Yevropa valyuta bitimi).
Q.: Yevro, Yevropa valyuta bitimi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЯМАЙКА ВАЛЮТА ТИЗИМИ, Ямайка битими — 1976 йил янв.да Кингстон (Ямайка)да Халқаро валюта фонди (ХВФ) аъзолари бўлган мамлакатлар вакиллари кенгашида тузилган битимга мувофиқ ташкил топган ва 1978 йил апр.дан кучга кирган жаҳон валюта тизими. Ямайка битими ХВФ уставига ўзгаришлар киритди ва илгари Бреттон-Вудс битими (1944) дан фарқ қиладиган (бу битимга кўра ХВФ аъзолари бўлган мамлакатлар ўз валютаси курсини долларга ёки олтинга нисбатан белгилар эди) инфратузилма тамойилларини белгилади. Биринчидан, олтинга ва икки захира валюта — АҚШ доллари ва Буюк Британия фунт стерлингига асосланган олтин девиз стандарти 1969 йилдан амалга киритилган СДР (махсус қарз олиш ҳуқуқлари) стандарти билан алмаштирилди ва унинг валюталар паритетлари ҳамда валюталар қурси асосини ташкил этиши белгилаб қўйилди. Унинг шартли қиймати 5 валюта (АҚШ доллари, ГФР маркаси, Швейцария франки, Англия фунт стерлинги, Япония иенаси)дан иборат валюта савати билан аниқланадиган бўлди. Бу валюталар ХВФ Уставига кўра, «эркин алмаштириладиган валюталар» деб номланди.
Иккинчидан, Я.в.т. олтиннинг валюта бирликлари қиймати меъёри тарзидаги вазифасини, қоғоз пулларнинг олтин таъминотини бекор қилди. Натижада олтиннинг қатьий баҳолари тугатилди ва олтин жаҳон пули мавқеини йўқотди. Я.в.т. доирасида олтиннинг пул функцияларини бажаришга барҳам берилгани қонунлаштирилди. Учинчидан, банкларга олтинни хусусий бозорларда шаклланган нархларда эркин сотиб олиш ва сотиш имконияти берилди.
Мамлакатлар ўртасидаги валюта муносабатлари уларнинг миллий пул бирликларининг сузиб юрувчи («сирғалувчи») курсларига асосланадиган бўлди, яъни Я.в.т. ҳар бир мамлакатга ўз валюта курси учун исталган режимни танлаш ҳуқуқини берди. Бу билан сузувчи валюта курслари режими қонунлаштирилди ва мамлакатлар 1973 йил мартидан шу режимга ўтдилар. Валюта курслари тебранишлари асосий 2 омил: валюталарнинг ички бозордаги харид қобилиятининг реал қиймати нисбатлари билан, иккинчидан, халқаро бозорларда миллий валюталарга бўлган талаб ва таклиф нисбати билан белгиланадиган бўлди. Бу нисбатлар капиталнинг мамлакатлараро стихияли оқиб ўтиши натижасида ўзгариб туради.
Я.в.т.нинг амал қилиши бир қатор мураккаб муаммоларни келтириб чиқаради. Юридик жиҳатдан олтиннинг пул функцияси бекор қилинганига қарамай, у фавқулодда жаҳон пули ва ишончли захира активи мақомини сақлаб келмоқда. Жаҳон бўйича марказий банклар ва хусусий тезавраторлар қўлида 60 минг т дан кўпроқ олтин алоҳида ликвид товар сифатида сақланади (яна қ. Евро, Европа валюта битими).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.