Yangiqörğon tumani

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 65–66-b. — ziyouz.com

Yangiqörğon tumani — Namangan viloyatidagi tuman. 1926 yil 29 sentyabr da taşkil etilgan. Ğarbdan Kosonsoy, jan. dan Namangan va Uyçi tumanlari, şim. ğarb, şim. va şarqda Qirğiziston Respublikasi, Çortoq tumani bilan çegaradoş. Mayd. 0,54 ming km2. Aholisi 166,7 ming kişidan ziyod (2005). Tumanda 1 şaharça (Yangiqörğon), 11 qişloq fuqarolari yiğini (Bekobod, Birlaşgan, Zarbdor, Zarkent, Istiqlol, Navkent, Navrözobod, Nanay, Paromon, Şarq Yulduzi, Qorapolvon) bor. Markazi — Yangiqörğon şaharçasi.

Tabiati. Tuman hududi Çatqol tizmasining jan. etaklarida joylaşgan. Yer yuzasi tekislik va adirlardan iborat. Balandligi jan. dan şim. ga 300 m dan, örta qismida 1500 m gaça, şim. da 1500 — 2000 m. Foydali qazilmalardan neft, mahalliy ahamiyatga ega bölgan quriliş materiallaridan şağal, ohaktoş, gil tuproqlar bor. Iqlimi kontinental: yozi issiq va quruq, qişi sovuq. Örtaça t-ra yanv. da — 1° dan —4» gaça, iyulda 25° — 26». Eng past t-ra qişda —29°, eng yuqori t-ra yozda 40°. Yillik yoğin 300 — 400 mm. Vegetatsiya davri 175 kun. Toğlardan kattakiçik soylar oqib tuşadi. Ularning ba'zilari yozda qurib qoladi. Eng yirik soylari: Çortoqsoy, Namangansoy (yuqori qismda Poççaotasoy), Quruqsoy (Çangaç). Soylardan bahorda ba'zan kuçli sel keladi va xöjaliklarga katta zarar yetkazadi. Ayrim joylarda selxonalar qurilgan. Soylar suvidan suğorişda foydalaniladi. Tuproği, asosan, tipik böz tuproq, eng şim. çekkasida qisman töq tusli böz tuproq. Şim. şarqiy qismida qumliçaqir yerlar bor. Q. x. ga yaroqli yerlar özlaştirilgan. Tabiiy ösimliklar, asosan, adirlarda saqlangan. Efemer ötlar va butalar ösadi. Adir ösimliklarini örganiş va ularni boyitiş böyiça Özbekiston FA Botanika intining tajriba uçastkasi faoliyat körsatadi. Yovvoyi hayvonlardan tulki, yumronqoziq, toşbaqa, turli xil ilonlar, kaltakesaklar; quşlardan kaklik, ular va boşqalar yaşaydi. Suvlarida har xil baliqlar bor.

Aholisi, asosan, özbeklar; şuningdek, tojik, qirğiz, tatar, rus va boşqalar millat vakillari ham yaşaydi. Aholining örtaça ziçligi 1 km2 ga 309 kişi. Şahar aholisi 16,1 ming kişi, qişloq aholisi 150,6 ming kişiga yaqin.

Xöjaligi. Tuman xöjaligi, asosan, q. x. ga ixtisoslaşgan. Sanoat korxonalaridan paxta tozalaş, ğişt, vino zdlari, tiquvtrikotaj f-kasi, atlas töqiş sexlari, quriliş taşkilotlari, MTP, avtokorxona, non kti, dehqon bozori, savdo, madanits va maişiy xizmat qörsatiş şoxobçalari bor. 300 ga yaqin yirik, örta biznes, kiçik korxonalar, mikrofirmalar faoliyat körsatadi. 3 qöşma korxona mavjud.

Q. x ning yetakçi tarmoği — paxtaçilik. Sabzavotçilik, ğallakorlik va çorvaçilik, meva yetiştiriş ham rivojlangan. 628 fermer, 12 şirkat xöjaligi işlab turibdi. Ekin maydonlariga paxta, buğdoy, makkajöxori, sabzavot, kartoşka, poliz ekinlari ekiladi. Mevazor va tokzorlar bor. 60 umumiy ta'lim maktabi, bolalar musiqa va sport maktablari, 2 litseyinternat, kasb-hunar kollejlari mavjud. Tuman markaziy kutubxonasi, 17 klub muassasalari, madaniyat uylari, sport majmuasi işlab turibdi. Tuman markaziy kasalxonasi, poliklinika, dorixona, 2 feldşerakuşerlik punkti, 19 qişloq vraçlik punkti va boşqalar tibbiy muassasalar aholiga xizmat körsatadi. Tuman hududidan respublika ahamiyatidagi Çortoq — Nanay avtomobil trakti ötgan.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЯНГИҚЎРҒОН ТУМАНИ — Наманган вилоятидаги туман. 1926 йил 29 сентябр да ташкил этилган. Ғарбдан Косонсой, жан. дан Наманган ва Уйчи туманлари, шим. ғарб, шим. ва шарқда Қирғизистон Республикаси, Чортоқ тумани билан чегарадош. Майд. 0,54 минг км2. Аҳолиси 166,7 минг кишидан зиёд (2005). Туманда 1 шаҳарча (Янгиқўрғон), 11 қишлоқ фуқаролари йиғини (Бекобод, Бирлашган, Зарбдор, Заркент, Истиқлол, Навкент, Наврўзобод, Нанай, Паромон, Шарқ Юлдузи, Қораполвон) бор. Маркази — Янгиқўрғон шаҳарчаси.

Табиати. Туман ҳудуди Чатқол тизмасининг жан. этакларида жойлашган. Ер юзаси текислик ва адирлардан иборат. Баландлиги жан. дан шим. га 300 м дан, ўрта қисмида 1500 м гача, шим. да 1500 — 2000 м. Фойдали қазилмалардан нефть, маҳаллий аҳамиятга эга бўлган қурилиш материалларидан шағал, оҳактош, гил тупроқлар бор. Иқлими континентал: ёзи иссиқ ва қуруқ, қиши совуқ. Ўртача т-ра янв. да — 1° дан —4» гача, июлда 25° — 26». Энг паст т-ра қишда —29°, энг юқори т-ра ёзда 40°. Йиллик ёғин 300 — 400 мм. Вегетация даври 175 кун. Тоғлардан каттакичик сойлар оқиб тушади. Уларнинг баъзилари ёзда қуриб қолади. Энг йирик сойлари: Чортоқсой, Намангансой (юқори қисмда Поччаотасой), Қуруқсой (Чангач). Сойлардан баҳорда баъзан кучли сел келади ва хўжаликларга катта зарар етказади. Айрим жойларда селхоналар қурилган. Сойлар сувидан суғоришда фойдаланилади. Тупроғи, асосан, типик бўз тупроқ, энг шим. чеккасида қисман тўқ тусли бўз тупроқ. Шим. шарқий қисмида қумличақир ерлар бор. Қ. х. га яроқли ерлар ўзлаштирилган. Табиий ўсимликлар, асосан, адирларда сақланган. Эфемер ўтлар ва буталар ўсади. Адир ўсимликларини ўрганиш ва уларни бойитиш бўйича Ўзбекистон ФА Ботаника интининг тажриба участкаси фаолият кўрсатади. Ёввойи ҳайвонлардан тулки, юмронқозиқ, тошбақа, турли хил илонлар, калтакесаклар; қушлардан каклик, улар ва бошқалар яшайди. Сувларида ҳар хил балиқлар бор.

Аҳолиси, асосан, ўзбеклар; шунингдек, тожик, қирғиз, татар, рус ва бошқалар миллат вакиллари ҳам яшайди. Аҳолининг ўртача зичлиги 1 км2 га 309 киши. Шаҳар аҳолиси 16,1 минг киши, қишлоқ аҳолиси 150,6 минг кишига яқин.

Хўжалиги. Туман хўжалиги, асосан, қ. х. га ихтисослашган. Саноат корхоналаридан пахта тозалаш, ғишт, вино здлари, тиқувтрикотаж ф-каси, атлас тўқиш цехлари, қурилиш ташкилотлари, МТП, автокорхона, нон кти, деҳқон бозори, савдо, маданиц ва маиший хизмат қўрсатиш шохобчалари бор. 300 га яқин йирик, ўрта бизнес, кичик корхоналар, микрофирмалар фаолият кўрсатади. 3 қўшма корхона мавжуд.

Қ. х нинг етакчи тармоғи — пахтачилик. Сабзавотчилик, ғаллакорлик ва чорвачилик, мева етиштириш ҳам ривожланган. 628 фермер, 12 ширкат хўжалиги ишлаб турибди. Экин майдонларига пахта, буғдой, маккажўхори, сабзавот, картошка, полиз экинлари экилади. Мевазор ва токзорлар бор. 60 умумий таълим мактаби, болалар мусиқа ва спорт мактаблари, 2 лицейинтернат, касб-ҳунар коллежлари мавжуд. Туман марказий кутубхонаси, 17 клуб муассасалари, маданият уйлари, спорт мажмуаси ишлаб турибди. Туман марказий касалхонаси, поликлиника, дорихона, 2 фельдшеракушерлик пункти, 19 қишлоқ врачлик пункти ва бошқалар тиббий муассасалар аҳолига хизмат кўрсатади. Туман ҳудудидан республика аҳамиятидаги Чортоқ — Нанай автомобиль тракти ўтган.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.