Yapon tili
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 71–72-b. — ziyouz.com
Yapon tili — yaponlar tili, Yaponiyaning rasmiy davlat tili. Ya.t.ning genetik aloqalari, ya'ni uning u yoki bu til oilasiga mansubligi uzoq vaqt aniqlanmagan: u goh oltoy tillariga, goh avstronez tillariga mansub deb kelingan. Sönggi ön yilliklardagi tadqiqotlar Ya.t.ning oltoy tillari oilasiga mansubligini isbotlamoqda. Bu til, asosan, Yaponiyada, şuningdek, Osiyo, Amerika va Yevropaning bir qança mamlakatlari (AQŞ, Kanada, Braziliya va boşqalar)da, Avstraliyada tarqalgan. Sözlaşuvçilarning umumiy soni 126 mln. (Yaponiyaning özida — 124 mln.) kişidan ortiqroq (2000). Ya.t.da, asosan, şim.şarqiy, ğarbiy va jan. lahja guruhlari farqlanadi. Fonologik tizimi avstronez tillarinikiga yaqin bölib, adabiy tilda 35 fonema (jumladan, 5 ta unli) mavjud. Unlilar çöziqlikqisqalik, undoşlar esa yakka va qöşaloq keliş xususiyatlariga ega bölib, bu xususiyatlar köpinça ma'no farqlaş uçun xizmat qiladi. Grammatik tizimi oltoy, xususan, turkiy tillardagiga öxşaş: ot va fe'l turkumlaridagi kömakçi, yuklama xarakteridagi sözlar va qöşimçalar, söz tartibida aniklovçining aniqlanmişdan oldin, kesimning hammavaqt gap oxirida kelişi. Leksikasida asl yapon sözlaridan taşqari xitoy tilidan özlaşgan sözlar («kango») köp bölib, ular Ya.t.ga xitoy yozuvi bilan birga kirib kelgan. Zamonaviy özlaşma sözlar («gayraygo») asosan ingliz tilidan kirib kelmoqda. Har ikkala turdagi özlaşma sözlar özining fonologik, morfologik va grammatik xususiyatlariga ega. Asl yaponça sözlar va grammatik körsatkiçlar yapon yezuvining xiragana şaklida, çet tillardan kirib kelgan sözlar esa katakana şaklida yoziladi (q. Yapon yozuvi). Hoz. Ya.t. uslubiy jihatdan ham rangbarangdir: kitobiy va oğzaki nutq aniq çegaralanib turadi, turli funksional uslublar farqlanadi, nutqning odobhurmat darajasiga qarab tabaqalanişi, erkaklar va ayollar nutqidagi farqlanişlar va boşqalar
9—10-asrlarda ğarbiy (kioto) lahja asosida adabiy til («bungo» — yozma til) şakllangan. 13—14-asrlarda bungo meyorlari oğzaki nutqdan farqlana boşlagan. 1868 yil Meyji inqilobidan keyin şarqiy (tokio) lahjaga asoslangan adabiy til şakllangan. 20-asr örtalarigaça har ikkala adabiy tildan foydalanib kelingan. Şundan keyingi davrda töliq şakllangan zamonaviy adabiy til, bungoning ba'zi elementlarini saqlab qolgan holda, uning özini iste'moddan siqib çiqargan. Hoz. kunda adabiy Ya.t. ayrim öziga xos şevalarni («kansay» — markaziyğarbiy, «okinava» — jan.) hisoblamaganda, qolgan barça şevalarni ham iste'moldan çetlaştirmoqda. Mahalliy lahja va şevalardan oila doirasidagina foydalanilmoqda.
Ismatulla Bekmurodov.
Q.: Yapon yozuvi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЯПОН ТИЛИ — японлар тили, Япониянинг расмий давлат тили. Я.т.нинг генетик алоқалари, яъни унинг у ёки бу тил оиласига мансублиги узоқ вақт аниқланмаган: у гоҳ олтой тилларига, гоҳ австронез тилларига мансуб деб келинган. Сўнгги ўн йилликлардаги тадқиқотлар Я.т.нинг олтой тиллари оиласига мансублигини исботламоқда. Бу тил, асосан, Японияда, шунингдек, Осиё, Америка ва Европанинг бир қанча мамлакатлари (АҚШ, Канада, Бразилия ва бошқалар)да, Австралияда тарқалган. Сўзлашувчиларнинг умумий сони 126 млн. (Япониянинг ўзида — 124 млн.) кишидан ортиқроқ (2000). Я.т.да, асосан, шим.шарқий, ғарбий ва жан. лаҳжа гуруҳлари фарқланади. Фонологик тизими австронез тиллариникига яқин бўлиб, адабий тилда 35 фонема (жумладан, 5 та унли) мавжуд. Унлилар чўзиқликқисқалик, ундошлар эса якка ва қўшалоқ келиш хусусиятларига эга бўлиб, бу хусусиятлар кўпинча маъно фарқлаш учун хизмат қилади. Грамматик тизими олтой, хусусан, туркий тиллардагига ўхшаш: от ва феъл туркумларидаги кўмакчи, юклама характеридаги сўзлар ва қўшимчалар, сўз тартибида аникловчининг аниқланмишдан олдин, кесимнинг ҳаммавақт гап охирида келиши. Лексикасида асл япон сўзларидан ташқари хитой тилидан ўзлашган сўзлар («канго») кўп бўлиб, улар Я.т.га хитой ёзуви билан бирга кириб келган. Замонавий ўзлашма сўзлар («гайрайго») асосан инглиз тилидан кириб келмоқда. Ҳар иккала турдаги ўзлашма сўзлар ўзининг фонологик, морфологик ва грамматик хусусиятларига эга. Асл японча сўзлар ва грамматик кўрсаткичлар япон езувининг хирагана шаклида, чет тиллардан кириб келган сўзлар эса катакана шаклида ёзилади (қ. Япон ёзуви). Ҳоз. Я.т. услубий жиҳатдан ҳам рангбарангдир: китобий ва оғзаки нутқ аниқ чегараланиб туради, турли функционал услублар фарқланади, нутқнинг одобҳурмат даражасига қараб табақаланиши, эркаклар ва аёллар нутқидаги фарқланишлар ва бошқалар
9—10-асрларда ғарбий (киото) лаҳжа асосида адабий тил («бунго» — ёзма тил) шаклланган. 13—14-асрларда бунго меъёрлари оғзаки нутқдан фарқлана бошлаган. 1868 йил Мейжи инқилобидан кейин шарқий (токио) лаҳжага асосланган адабий тил шаклланган. 20-аср ўрталаригача ҳар иккала адабий тилдан фойдаланиб келинган. Шундан кейинги даврда тўлиқ шаклланган замонавий адабий тил, бунгонинг баъзи элементларини сақлаб қолган ҳолда, унинг ўзини истеъмоддан сиқиб чиқарган. Ҳоз. кунда адабий Я.т. айрим ўзига хос шеваларни («кансай» — марказийғарбий, «окинава» — жан.) ҳисобламаганда, қолган барча шеваларни ҳам истеъмолдан четлаштирмоқда. Маҳаллий лаҳжа ва шевалардан оила доирасидагина фойдаланилмоқда.
Исматулла Бекмуродов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.