Yaşaş uçun kuraş

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 108–110-b. — ziyouz.com

Yaşaş uçun kuraş — evolyutsion ta'limotning asosiy tuşunçalaridan biri. Ç.Darvin Ya.u.k. tuşunçasidan tur individlari va har xil taşqi omillar örtasidagi munosabatlarni ifodalaş uçun foydalangan. Ya.u.k. organizmlarning öz hayotini saqlab qolişga hamda öz avlodlari hayotini ta'minlaşga qaratilgan joriy faoliyati, ya'ni organizmlar örtasidagi tabiiy musobaqadan iborat. Ya.u.k.organizmlarning jadal köpayişi tufayli ularning normal yaşaşi uçun zarur bölgan resurslar: oziq-ovqat va suv zaxirasi, joy va boşqalar yetişmasligi natijasida kelib çiqadi. Ç.Darvin körsatişiça, eng kam (3—4 yilda 1 marta) tuğadigan hayvonlardan bölgan filning bir jufti ham qulay şaroitda köpayganida 750 yildan söng 19 mln.ga yetadi. Bitta treska baliği birdaniga 10 mln. tuxum qöyadi; mingdevona ösimligining bir tupi 400000 dan ortiq uruğ beradi. Agar ularning köpayişiga heç qanday tösiq bölmaganida birmunça vaqtdan söng treska hamma suv havzalarini va mingdevona quruqlik yuzasini egallab olgan bölardi. Lekin tabiatda heç qaçon bunday bölmaydi. Çunki tur individlarining köpayiş tezligi bilan ular hayoti uçun zarur bölgan vositalar miqsori örtasida nomutanosiblik kelib çiqişi oqibatida Ya.u.k. boşlanişi tufayli individlarning juda köp qismi nobud böladi.

Ç.Darvin Ya.u.k.ning 3 şaklini: tur içidagi, turlararo va organizm bilan anorganik tabiatning noqulay şaroitiga qarşi kuraşni körsatib bergan. Tur içidagi kuraş tur individlari örtasidagi raqobatni aks ettiradi. Bir turga, ayniqsa bitta populyatsiyaga mansub bölgan individlarning yaşaş va köpayib nasl qoldiriş uçun bir xil şaroit zarur bölgani sababli tur içidagi Ya.u.k. juda murakkab va keskin böladi (mas, erkak hayvonlarning urğoçilarini talaşişi, yirtqiçlar ölja talaşişi). Evolyutsiya davomida bir tur individlari örtasidagi raqobatni bartaraf etuvçi turli moslanişlar paydo bölgan, mas, tönğizlar, ayiqlar, arslonlar, çumolilar özlari yaşab, oziqlanadigan hududlarni biron belgi bilan çegaralab çiqadi; ayrim hayvonlar (baliqlar, kemiruvçilar) populyatsiyasi soni oşib ketganida öz naslining bir qismini yeb qöyadi yoki ezib taşlaydi (quşlar).

Turlararo kuraş har xil turga mansub individlar örtasidagi munosabatlarni aks ettiradi va quyidagi körinişda yuzaga çiqadi: a) bir xil muhitda yaşaydigan ikki yoki undan köproq turga mansub individlar örtasidagi yaşaş şaroiti uçun kuraş (mas, begona ötlar bilan ekin örtasida namlik, yoruğlik yoki tuproqsagi oziq moddalar uçun kuraş); b) bir turdan ikkiçisining bir tomonlama foydalanişi (yirtqiç — ölja munosabatlari); v) bir turning boşqa tur uçun qulaylik yaratişi (ösimlik uruğlarining hayvonlar yungi orqali tarqalişi); g) har xil turlarning bir-biriga qulaylik tuğdirişi (haşarotlarning guldan nektar yiğişi va uni çanglatişi).

Organizmlarning muhitning noqulay şaroitiga qarşi kuraşi tabiatning noqulay omillariga qarşi kuraşidan iborat. Bu kuraş öta quruq yoki nam, öta issiq yoki sovuq mintaqalarda yaqqol közga taşlanadi. Evolyutsiya jarayonida organizmlarda noqulay şaroitda yaşaşga imkon beradigan bir qança moslanişlar paydo böladi. Mas, nam va issiq tropik ikdimda ösimliklar barglari yiriklaşadi; quruq va issiq iqlimda esa suvni tejab sarflaşga imkon beradigan bir qança belgilar (barglarning kiçiklaşuvi, mum va tukçalar bilan qoplanişi, barg oğizçalar sonining kamayişi) paydo böladi.

Ya.u.k. tur individlari ança qismining eliminatsiyasiga (q. Eliminatsiya), ularning nasl qoldirişda tanlanib iştirok etişiga olib keladi. Irsiy özgaruvçanlik asosida boradigan Ya.u.k. natijasida tabiiy tanlaniş sodir böladi. Zamonaviy tasavvurlarga binoan individlar sonining oşib ketişi Ya.u.k.ni keskinlaştirsa ham uning asosiy şarti bölolmaydi. Tur içidagi raqobat va özaro yordam biriikkinçisini inkor qiladigan kategoriyalar emas. Muayyan şaroitda organizmlar örtasidagi özaro yordam munosabatlari alohida individlarning yaşab qolişiga imkon berişi bilan birga turning moslanişini ham kuçaytiradi. Bunga tur individlarining xavf töğrisida bir-birini ogohlantirişi va kuçliroq duşmandan köpçilik bölib öz individlarini himoya qilişini misol qilib körsatiş mumkin. Lekin bu munosabatlar tur individlari örtasida passiv raqobatni istisno qilmaydi. Organizmlar örtasidagi farq yaşaş muhitiga moslaniş darajasi hamda ularning taşqi omillar va boşqalar tur individlari bilan Ya.u.k. da ustunlik qiliş imkoniyati bilan belgilanadi.

Ad.\ Mavlonov O., Biologiya, T., 2002; Şmalgauzen I.I., Faktorn evolyutsii, 2 izd., M., 1968; Gall Ya . M ., Borba za suvdestvovaniye kak faktor evolyutsii, L., 1976; Belyayev D.K.idr., Obadaya biologiya, M., 1998.

Q.: Eliminatsiya

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЯШАШ УЧУН КУРАШ — эволюцион таълимотнинг асосий тушунчаларидан бири. Ч.Дарвин Я.у.к. тушунчасидан тур индивидлари ва ҳар хил ташқи омиллар ўртасидаги муносабатларни ифодалаш учун фойдаланган. Я.у.к. организмларнинг ўз ҳаётини сақлаб қолишга ҳамда ўз авлодлари ҳаётини таъминлашга қаратилган жорий фаолияти, яъни организмлар ўртасидаги табиий мусобақадан иборат. Я.у.к.организмларнинг жадал кўпайиши туфайли уларнинг нормал яшаши учун зарур бўлган ресурслар: озиқ-овқат ва сув захираси, жой ва бошқалар етишмаслиги натижасида келиб чиқади. Ч.Дарвин кўрсатишича, энг кам (3—4 йилда 1 марта) туғадиган ҳайвонлардан бўлган филнинг бир жуфти ҳам қулай шароитда кўпайганида 750 йилдан сўнг 19 млн.га етади. Битта треска балиғи бирданига 10 млн. тухум қўяди; мингдевона ўсимлигининг бир тупи 400000 дан ортиқ уруғ беради. Агар уларнинг кўпайишига ҳеч қандай тўсиқ бўлмаганида бирмунча вақтдан сўнг треска ҳамма сув ҳавзаларини ва мингдевона қуруқлик юзасини эгаллаб олган бўларди. Лекин табиатда ҳеч қачон бундай бўлмайди. Чунки тур индивидларининг кўпайиш тезлиги билан улар ҳаёти учун зарур бўлган воситалар миқцори ўртасида номутаносиблик келиб чиқиши оқибатида Я.у.к. бошланиши туфайли индивидларнинг жуда кўп қисми нобуд бўлади.

Ч.Дарвин Я.у.к.нинг 3 шаклини: тур ичидаги, турлараро ва организм билан анорганик табиатнинг ноқулай шароитига қарши курашни кўрсатиб берган. Тур ичидаги кураш тур индивидлари ўртасидаги рақобатни акс эттиради. Бир турга, айниқса битта популяцияга мансуб бўлган индивидларнинг яшаш ва кўпайиб насл қолдириш учун бир хил шароит зарур бўлгани сабабли тур ичидаги Я.у.к. жуда мураккаб ва кескин бўлади (мас, эркак ҳайвонларнинг урғочиларини талашиши, йиртқичлар ўлжа талашиши). Эволюция давомида бир тур индивидлари ўртасидаги рақобатни бартараф этувчи турли мосланишлар пайдо бўлган, мас, тўнғизлар, айиқлар, арслонлар, чумолилар ўзлари яшаб, озиқланадиган ҳудудларни бирон белги билан чегаралаб чиқади; айрим ҳайвонлар (балиқлар, кемирувчилар) популяцияси сони ошиб кетганида ўз наслининг бир қисмини еб қўяди ёки эзиб ташлайди (қушлар).

Турлараро кураш ҳар хил турга мансуб индивидлар ўртасидаги муносабатларни акс эттиради ва қуйидаги кўринишда юзага чиқади: а) бир хил муҳитда яшайдиган икки ёки ундан кўпроқ турга мансуб индивидлар ўртасидаги яшаш шароити учун кураш (мас, бегона ўтлар билан экин ўртасида намлик, ёруғлик ёки тупроқцаги озиқ моддалар учун кураш); б) бир турдан иккичисининг бир томонлама фойдаланиши (йиртқич — ўлжа муносабатлари); в) бир турнинг бошқа тур учун қулайлик яратиши (ўсимлик уруғларининг ҳайвонлар юнги орқали тарқалиши); г) ҳар хил турларнинг бир-бирига қулайлик туғдириши (ҳашаротларнинг гулдан нектар йиғиши ва уни чанглатиши).

Организмларнинг муҳитнинг ноқулай шароитига қарши кураши табиатнинг ноқулай омилларига қарши курашидан иборат. Бу кураш ўта қуруқ ёки нам, ўта иссиқ ёки совуқ минтақаларда яққол кўзга ташланади. Эволюция жараёнида организмларда ноқулай шароитда яшашга имкон берадиган бир қанча мосланишлар пайдо бўлади. Мас, нам ва иссиқ тропик икдимда ўсимликлар барглари йириклашади; қуруқ ва иссиқ иқлимда эса сувни тежаб сарфлашга имкон берадиган бир қанча белгилар (баргларнинг кичиклашуви, мум ва тукчалар билан қопланиши, барг оғизчалар сонининг камайиши) пайдо бўлади.

Я.у.к. тур индивидлари анча қисмининг элиминациясига (қ. Элиминация), уларнинг насл қолдиришда танланиб иштирок этишига олиб келади. Ирсий ўзгарувчанлик асосида борадиган Я.у.к. натижасида табиий танланиш содир бўлади. Замонавий тасаввурларга биноан индивидлар сонининг ошиб кетиши Я.у.к.ни кескинлаштирса ҳам унинг асосий шарти бўлолмайди. Тур ичидаги рақобат ва ўзаро ёрдам бирииккинчисини инкор қиладиган категориялар эмас. Муайян шароитда организмлар ўртасидаги ўзаро ёрдам муносабатлари алоҳида индивидларнинг яшаб қолишига имкон бериши билан бирга турнинг мосланишини ҳам кучайтиради. Бунга тур индивидларининг хавф тўғрисида бир-бирини огоҳлантириши ва кучлироқ душмандан кўпчилик бўлиб ўз индивидларини ҳимоя қилишини мисол қилиб кўрсатиш мумкин. Лекин бу муносабатлар тур индивидлари ўртасида пассив рақобатни истисно қилмайди. Организмлар ўртасидаги фарқ яшаш муҳитига мосланиш даражаси ҳамда уларнинг ташқи омиллар ва бошқалар тур индивидлари билан Я.у.к. да устунлик қилиш имконияти билан белгиланади.

Ад.\ Мавлонов О., Биология, Т., 2002; Шмальгаузен И.И., Факторн эволюции, 2 изд., М., 1968; Галл Я . М ., Борьба за сувдествование как фактор эволюции, Л., 1976; Беляев Д.К.идр., Обадая биология, М., 1998.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.