Yasoq

Yasoq (möğulça dzasaq — qonun; jazolaş) — 1) 1206 yil Çingizxon buyuk qurultoyda uluğ xon etyb saylanganda e'lon qilingan qonunlar majmuasi; örta asrlar möğul huquqi töğrisidagi asosiy manba (q. Çingizxon yasosi); 2) Möğullar davlatida (13—15-asrlar) mavjud qonunqoidalarni buzgan, ularga itoat qilmagan şaxslarga beriladigan jazo. Tarixiy obidalarda qayd etilişiça, Ya.qa tortilgan jinoyatçilar aksariyat qatl etilgan; 3) Oltin Örda xonligi tomonidan istilo qilingan mamlakatlardan, keyinçalik Moskva davlati va çor Rossiyasi tomonidan mazlum xalklardan natura bilan undiriladigan soliq. 15— 18-asrlarda Volga böyi, 17—20-asr boşlarida Sibirda ovçilik bilan şuğullangan rus bölmagan xalqlardan olingan. Ya. möyna, ba'zan çorva mol bilan tölangan. Ya.ning tölanişi tobelikni ifodalaş şakllaridan biri bölgan. Har bir qabila yoki uruğ uçun alohida Ya. belgilangan. Kungur tatarlari va boşqirdlar uçun Ya. yer soliği, Sibirning ayrim xalqlari uçun jon soliği bölgan, yakutlarda çorva mol soniga qarab tölangan. 18-asrdan Ya. pul tölovi bilan almaştirilgan (Volga böyida 1720-y.lardan, Sibirda 1822 yildan). Ya. töplovçilar (yasoqçilar)ning mansablarini suiiste'mol qilişlari hukumatni Ya. majburiyatini Ya. komissiyalari orqali tartibga keltirişga majbur qilgan. Ya. oz miqdorda 1917 yildagi Fevral inqilobiga qadar saqlanib qolgan.

Ad. Raşid ad-Din; Sbornik letopisey, t. 1, kniga 2, M.— L., 1952.

Hamidulla Dababoyev.