Yava tili

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 2–3-b. — ziyouz.com

Yava tili — avstronez tillaridan biri. Asosan, Yava orolining markaziy va şarqiy hududlarida, qisman Malayziya, Singapur, Avstraliya va boşqalar mamlakatlarda tarqalgan. Sözlaşuvçilarning umumiy soni 90 mln.ga yaqin kişi (20-asrning 90-y.lari örtalari).

Ya.t.ning fonetik tarkibi 6 unli (a, 1, ye, i, o, d) va 20 undoşdan taşkil topgan; özbek tilidagiga öxşaş q undoşi mavjud. Sözning morfem tarkibi sodda; söz urğusida çöziqlik holati kuzatiladi. Özak (tub) sözlar köp. Morfologik qurilişi grammatik kategoriyalarning kamligi va morfologik şakllarning erkin qöllanişi bilan ajralib turadi. Grammatikada sintetik vositalardan köra analitik vositalar ustunlik qiladi. Otlarda köplik son alohida şaklga ega. Gap bölaklari örtasidagi aloqa söz tartibi va yordamçi sözlar vositasida amalga oşadi. Luğat tarkibi sof avstronez qatlamidan taşqari hind, arab, niderland, ingliz va boşqalar tillardan özlaşgan sözlarni ham qamrab oladi. Bir neça yuz luğaviy birliklarni tanlab, farqlab işlatiş natijasida tilning uslubiy darajalari — «ngoko» (sodda til), «kromo» (xuşmuomala, nazokatli til) va «madya» (örtaça til) farqlanadi. Sözlarni tanlab işlatişda kişilarning ijtimoiy mavqei (yoşi, qarindoşligi, lavozim darajasi va boşqalar)dan kelib çiqiladi. Hoz. bunday darajalar örtasidagi farqlar yöqolib bormoqda.

Yozma adabiy Ya.t. tarixida 3 davr: qadimiy (kavi, 12—13 a.gaça), örta (17-asrgaça) va yangi (17-asrdan) davrlar farqlanadi. Hoz. adabiy tilga Surakarta şahri lahjasi asos bölgan. Ya.t. boy yozma adabiy an'analarga ega. Eng qadimiy bitiklar 732 yilga, eng qadimiy yozma yodgorlik 809 yilga mansub bölib, bunday yodgorliklar jan. hind yozuvlari asosida şakllangan böğinli yozuvlar (kavi va pallava)da bitilgan. Keyinçalik mazkur yozuvlar asosida çarakan deb ataluvçi yava yozuvi yaratilib, u 17-asrgaça — Yava o.da lotin grafikasi asosidagi yozuv joriy qilinguniga qadar asosiy yozuv sifatida qöllanib kelgan. Çarakanning qöllaniş doirasi asta-sekin torayib, 20-asrda undan faqat ayrim eski adabiy va tarixiy asarlarni naşr etişdagina foydalanilgan.

Yava yozuvi (çarakan) ham böğinli yozuvlardan bölib, undoşlarni ifodalovçi har bir belgi (harf) öz maxsus belgisiga ega bölmagan a yoki a unlilarini ham qamrab oladi, ya'ni har bir belgi «undoş +a» yoki «undoş +a» kabi talaffuz etiladi. Boşqa unlilar esa undoşlarni ifodalovçi harflar ustiga qöyiladigan diakritik belgilar orqali farqlanadi. Pangkan deb ataluvçi maxsus belgi sönggi undoş tarkibida unlining yöqligini bildiradi. Söz içidagi undoşlar guruhi ligaturaşu hosil qilib ixçamlaşadi. Bunda özgarmasdan, töliq yozilgan undoş belgilari — aksara , özgarişga uçraganlari esa pasangnan deb ataladi. Atoqli otlarni ifodalaşda boş harflarning alohida qörinişidan foydalaniladi. Yava yozuvi nafaqat raqamlarni ifodalovçi maxsus belgilarga, balki öziga xos murakkab tiniş belgilari tizimiga ham ega: ularning ba'zilari bizdagi (yevropaça) tiniş belgilariga öxşasada, bajaradigan vazifalari özgaçadir.

13—14-asrlardan Yava o.ga islom dinining tarqalişi natijasida bu yerga arab yozuvi ham kirib kelib, 20-asrgaça çarakan bilan bir qatorda amalda bölgan. 20-asrning 2-yarmida arab yozuvida unça köp bölmagan diniy adabiyot naşr etiladi. Hoz. Ya.t., asosan, lotin grafikasi asosidagi yozuvdan foydalanadi.

Ad.:Teselkin A.S., Yavanskiy yazps, M., 1961; Teselkin A.S., Drevneyavanskiyyazik (kavi), M., 1963; Fridrix I., Istoriya pisma, per. s nem., M., 1979.

Abduvahob Madvaliyev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЯВА ТИЛИ — австронез тилларидан бири. Асосан, Ява оролининг марказий ва шарқий ҳудудларида, қисман Малайзия, Сингапур, Австралия ва бошқалар мамлакатларда тарқалган. Сўзлашувчиларнинг умумий сони 90 млн.га яқин киши (20-асрнинг 90-й.лари ўрталари).

Я.т.нинг фонетик таркиби 6 унли (а, 1, е, и, о, д) ва 20 ундошдан ташкил топган; ўзбек тилидагига ўхшаш қ ундоши мавжуд. Сўзнинг морфем таркиби содда; сўз урғусида чўзиқлик ҳолати кузатилади. Ўзак (туб) сўзлар кўп. Морфологик қурилиши грамматик категорияларнинг камлиги ва морфологик шаклларнинг эркин қўлланиши билан ажралиб туради. Грамматикада синтетик воситалардан кўра аналитик воситалар устунлик қилади. Отларда кўплик сон алоҳида шаклга эга. Гап бўлаклари ўртасидаги алоқа сўз тартиби ва ёрдамчи сўзлар воситасида амалга ошади. Луғат таркиби соф австронез қатламидан ташқари ҳинд, араб, нидерланд, инглиз ва бошқалар тиллардан ўзлашган сўзларни ҳам қамраб олади. Бир неча юз луғавий бирликларни танлаб, фарқлаб ишлатиш натижасида тилнинг услубий даражалари — «нгоко» (содда тил), «кромо» (хушмуомала, назокатли тил) ва «мадйа» (ўртача тил) фарқланади. Сўзларни танлаб ишлатишда кишиларнинг ижтимоий мавқеи (ёши, қариндошлиги, лавозим даражаси ва бошқалар)дан келиб чиқилади. Ҳоз. бундай даражалар ўртасидаги фарқлар йўқолиб бормоқда.

Ёзма адабий Я.т. тарихида 3 давр: қадимий (кави, 12—13 а.гача), ўрта (17-асргача) ва янги (17-асрдан) даврлар фарқланади. Ҳоз. адабий тилга Суракарта шаҳри лаҳжаси асос бўлган. Я.т. бой ёзма адабий анъаналарга эга. Энг қадимий битиклар 732 йилга, энг қадимий ёзма ёдгорлик 809 йилга мансуб бўлиб, бундай ёдгорликлар жан. ҳинд ёзувлари асосида шаклланган бўғинли ёзувлар (кави ва паллава)да битилган. Кейинчалик мазкур ёзувлар асосида чаракан деб аталувчи ява ёзуви яратилиб, у 17-асргача — Ява о.да лотин графикаси асосидаги ёзув жорий қилингунига қадар асосий ёзув сифатида қўлланиб келган. Чараканнинг қўлланиш доираси аста-секин торайиб, 20-асрда ундан фақат айрим эски адабий ва тарихий асарларни нашр этишдагина фойдаланилган.

Ява ёзуви (чаракан) ҳам бўғинли ёзувлардан бўлиб, ундошларни ифодаловчи ҳар бир белги (ҳарф) ўз махсус белгисига эга бўлмаган а ёки а унлиларини ҳам қамраб олади, яъни ҳар бир белги «ундош +а» ёки «ундош +а» каби талаффуз этилади. Бошқа унлилар эса ундошларни ифодаловчи ҳарфлар устига қўйиладиган диакритик белгилар орқали фарқланади. Пангкан деб аталувчи махсус белги сўнгги ундош таркибида унлининг йўқлигини билдиради. Сўз ичидаги ундошлар гуруҳи лигатурашу ҳосил қилиб ихчамлашади. Бунда ўзгармасдан, тўлиқ ёзилган ундош белгилари — аксара , ўзгаришга учраганлари эса пасангнан деб аталади. Атоқли отларни ифодалашда бош ҳарфларнинг алоҳида қўринишидан фойдаланилади. Ява ёзуви нафақат рақамларни ифодаловчи махсус белгиларга, балки ўзига хос мураккаб тиниш белгилари тизимига ҳам эга: уларнинг баъзилари биздаги (европача) тиниш белгиларига ўхшасада, бажарадиган вазифалари ўзгачадир.

13—14-асрлардан Ява о.га ислом динининг тарқалиши натижасида бу ерга араб ёзуви ҳам кириб келиб, 20-асргача чаракан билан бир қаторда амалда бўлган. 20-асрнинг 2-ярмида араб ёзувида унча кўп бўлмаган диний адабиёт нашр этилади. Ҳоз. Я.т., асосан, лотин графикаси асосидаги ёзувдан фойдаланади.

Ад.:Теселкин А.С., Яванский язьпс, М., 1961; Теселкин А.С., Древнеяванскийязик (кави), М., 1963; Фридрих И., История письма, пер. с нем., М., 1979.

Абдуваҳоб Мадвалиев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.