Yava tili

Yava tili (özi «Basa Jawa» deb ataydi) — avstronez tillari oilasiga mansub til, yavaliklarning ona tili. U asosan Indoneziyaning Yava oroli markaziy va şarqiy qismlarida, şuningdek Malayziya, Singapur, Surinam va boşqa ölkalarda yaşovçi yavaliklar orasida qöllanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, ona tilida sözlaşuvçilar soni jihatidan u avstronez tillari orasida eng kattasidir.12

ÖzME 1990-yillar örtalari uçun sözlaşuvçilar sonini 90 millionga yaqin deb bergan. Sönggi baholar boşqaça: rusça Vikipediyada 75 milliondan ortiq, inglizça Vikipediyada 68 milliondan ortiq ona tili egasi körsatilgan, tilni tuşunadigan yoki gapira oladiganlar esa 100 millionga yaqin deb hisoblanadi. Indoneziyada yava tili davlat tili emas — mamlakatning yagona rasmiy tili indonez tili. Biroq inglizça Vikipediyaga köra, Yogyakarta maxsus hududida u indonez tili bilan birga rasmiy maqomga ega. Uning eng yaqin qarindoşlari — sunda, madura va bali tillari.

ÖzME'ga köra, tilda 6 unli va 20 undoş fonema bor, ular orasida özbek tilidagiga öxşaş «q» tovuşi ham mavjud; urğuda tovuşning çözilişi muhim rol öynaydi. Sözlarning morfem tarkibi sodda, özak sözlar köp. Grammatik kategoriyalar kam: rusça Vikipediyaga köra, rod, şaxs, kelişik va zamon kategoriyalari yöq. Grammatik ma'no asosan analitik yöl bilan, ya'ni söz tartibi va yordamçi sözlar orqali ifodalanadi; otlarda köplik alohida şaklga ega.

Luğat tarkibida avstronez qatlamidan taşqari sanskrit va boşqa hind tillari, Arab tili, niderland va ingliz tillaridan kirgan sözlar köp.

Yava tilining eng öziga xos jihati — nutqning ijtimoiy darajalarga bölinişi. Bir xil tuşunça suhbatdoşning yoşi, qarindoşligi va mavqeiga qarab turli sözlar bilan aytiladi. «Ngoko» — oila va yaqinlar orasidagi oddiy nutq, «madya» — örtaça, «kromo» — hurmat va nazokat bildiruvçi nutq. Rusça Vikipediya misol keltiradi: «yöl» ma'nosidagi söz ngokoda «dalan», madyada «margi», kromoda «radosan» böladi. ÖzME'ga köra, bu darajalar orasidagi farq hozir asta-sekin yöqolib bormoqda.

Yozma tarixida qadimiy yava tili (kavi; 12–13-asrlargaça), örta yava tili (17-asrgaça) va yangi yava tili davrlari ajratiladi. Hozirgi adabiy til Surakarta şahri şevasiga tayanadi. Ma'lum eng qadimiy bitik 732-yilga, eng qadimiy yozma yodgorlik 809-yilga oid. Ular janubiy hind yozuvlaridan kelib çiqqan böğinli kavi va pallava yozuvlarida bitilgan.

Keyinçalik ular asosida «çarakan» deb ataluvçi yava yozuvi şakllangan. ÖzME'ga köra, unda har bir undoş belgisi qöşimça «a» unlisi bilan öqiladi, boşqa unlilar esa harf ustidagi yoki ostidagi qöşimça belgilar bilan ifodalanadi. Yozuvning öz raqamlari va tiniş belgilari tizimi bor. 13–14-asrlardan islom tarqalişi bilan arab yozuvi (pegon) ham qöllana boşlagan. Hozir yava tilida asosan lotin yozuvi işlatiladi, ammo inglizça Vikipediyaga köra, Yava yozuvi Markaziy va Şarqiy Yava maktablarida majburiy fan sifatida örgatiladi.