Yem-Xaşak ekinlari
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 28–29-b. — ziyouz.com
Yem-Xaşak ekinlari - çorva mollari va parrandalarga yem-xaşak (kökat, piçan, yem, silos) tayyorlaş maqsadida ekiladigan ösimliklar. Ye.-x. e.ga bir yillik va köp yillik ötlar, xaşaki ildizmevali, kartoşkali ösimliklar, xaşaki poliz ekinlari, şirin kartoşka (batat), silos bostiriş va yem uçun ekiladigan donli ekinlar kiradi. Hozir jadallaşgan dexdonçilik tizimi şaroitida yem-xaşak ekinlari yetiştiriş mustaqil tarmoq bölib ajratiladi va yem-xaşakçilik deb ataladi.
Ye.-x. e.larining eng katta guruhini köp yillik ötlar: dukkaklilar — sebarga, beda, şabdar, bersim, esparset, qaşqarbeda, oq nilufar va ğal-ladoşlar (ajriqboş, betaga, suvbuğdoyiq, oqsöxta, erkaköt) taşkil qiladi. Köp yillik ötlar sof holda va aralaş (mas, sebarga b-n ajriqboş, beda b-n erkaköt) ekiladi. Ular yaylov oziği sifatida hamda kök massasi piçan, senaj, silos, öt uni, donador oziq va briketlar tayyorlaş uçun işlatiladi. Bu Ye.-x. e. oqsilga (ayniqsa, dukkaklilar), vitaminlarga va mineral tuzlarga boy böladi. Bundan taşqari, köp yillik ötlar yerni azotga boyitadi, çunki ular ildizidagi tuganak bakteriyalar havodagi azotni özlaştiriş xususiyatiga ega. Köp yillik ötlarning aksariyati namsevar ösimliklardir. Nam yetişmasa, ularning hosili kamayib ketadi yoki butunlay nobud böladi (qurib qoladi), şuning uçun qurğoqçil rayonlarda köp yillik ötlar (eng avvalo beda) asosan suğoriladigan yerlarga ekiladi.
Yaşil konveyr hosil qiliş uçun bir yillik ötlar ekiladi. Ulardan ham piçan va b. ozuqalar tayyorlanadi. Bir yillik dukkaklilardan şabdar, bersim, bahorgi va kuzgi yovvoyi nöxat, nöxat ekiladi. Oqsilga boy bu ösimliklar, odatda, bir yillik ğalla ekinlari — suli, arpaga qöşib ekiladi. Özbekistonning qurğoqçilik rayonlarida qurğoqçilikka çidamli bir yillik ötlar — sudanöt, oqjöxori, oqjöxori-sudanöt duragaylari, mogar, qönoq, şuningdek, çeklangan miqdorda vika, burçoq ekiladi. Köp rayonlarda kökat ozuqa uçun bir yillik öt sifatida kuzgi javdar, tariq, soya, öris nöxat, şuningdek, yangi ekin — tritikale ekiladi. Yaqin vaqtdan boşlab kök massa oliş maqsadida pane (bahorgi va kuzgi), perko ekiladigan böldi.
Serşira oziq uçun xaşaki ildizmevalar: nimşirin va xaşaki lavlagi, sabzi, turneps ekiladi (q. Ildizmevalilar). Çorva mollariga qand lavlagi ham beriladi, şuningdek, ularning bargi — palagidan, asosan silos tayyorlanadi. Ösimliklarning bu guruhiga kiradigan asosiy ekin — xaşaki lavlagi. Uning ildizmevasi yirik bölib, yaxşi saqlanadi. Hosildorligi 1000 s/ga gaça yetadi. Turneps ertapişar ildizmeva, lekin lavlagiga qaraganda kam töyimli böladi va yaxşi saqlanmaydi.
Silos tayyorlanadigan ekinlar (makkajöxori, kungaboqar, xaşaki karam va b.lar) va yem uçun ekiladigan donli ekinlar (suli, arpa, makkajöxori va b.lar) xam xaşaki ekinlarga kiradi.
Q.: Ildizmevalilar
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЕМ-ХАШАК ЭКИНЛАРИ - чорва моллари ва паррандаларга ем-хашак (кўкат, пичан, ем, силос) тайёрлаш мақсадида экиладиган ўсимликлар. Е.-х. э.га бир йиллик ва кўп йиллик ўтлар, хашаки илдизмевали, картошкали ўсимликлар, хашаки полиз экинлари, ширин картошка (батат), силос бостириш ва ем учун экиладиган донли экинлар киради. Ҳозир жадаллашган дехдончилик тизими шароитида ем-хашак экинлари етиштириш мустақил тармоқ бўлиб ажратилади ва ем-хашакчилик деб аталади.
Е.-х. э.ларининг энг катта гуруҳини кўп йиллик ўтлар: дуккаклилар — себарга, беда, шабдар, берсим, эспарцет, қашқарбеда, оқ нилуфар ва ғал-ладошлар (ажриқбош, бетага, сувбуғдойиқ, оқсўхта, эркакўт) ташкил қилади. Кўп йиллик ўтлар соф ҳолда ва аралаш (мас, себарга б-н ажриқбош, беда б-н эркакўт) экилади. Улар яйлов озиғи сифатида ҳамда кўк массаси пичан, сенаж, силос, ўт уни, донадор озиқ ва брикетлар тайёрлаш учун ишлатилади. Бу Е.-х. э. оқсилга (айниқса, дуккаклилар), витаминларга ва минерал тузларга бой бўлади. Бундан ташқари, кўп йиллик ўтлар ерни азотга бойитади, чунки улар илдизидаги туганак бактериялар ҳаводаги азотни ўзлаштириш хусусиятига эга. Кўп йиллик ўтларнинг аксарияти намсевар ўсимликлардир. Нам етишмаса, уларнинг ҳосили камайиб кетади ёки бутунлай нобуд бўлади (қуриб қолади), шунинг учун қурғоқчил районларда кўп йиллик ўтлар (энг аввало беда) асосан суғориладиган ерларга экилади.
Яшил конвейр ҳосил қилиш учун бир йиллик ўтлар экилади. Улардан ҳам пичан ва б. озуқалар тайёрланади. Бир йиллик дуккаклилардан шабдар, берсим, баҳорги ва кузги ёввойи нўхат, нўхат экилади. Оқсилга бой бу ўсимликлар, одатда, бир йиллик ғалла экинлари — сули, арпага қўшиб экилади. Ўзбекистоннинг қурғоқчилик районларида қурғоқчиликка чидамли бир йиллик ўтлар — суданўт, оқжўхори, оқжўхори-суданўт дурагайлари, могар, қўноқ, шунингдек, чекланган миқдорда вика, бурчоқ экилади. Кўп районларда кўкат озуқа учун бир йиллик ўт сифатида кузги жавдар, тариқ, соя, ўрис нўхат, шунингдек, янги экин — тритикале экилади. Яқин вақтдан бошлаб кўк масса олиш мақсадида pane (баҳорги ва кузги), перко экиладиган бўлди.
Сершира озиқ учун хашаки илдизмевалар: нимширин ва хашаки лавлаги, сабзи, турнепс экилади (қ. Илдизмевалилар). Чорва молларига қанд лавлаги ҳам берилади, шунингдек, уларнинг барги — палагидан, асосан силос тайёрланади. Ўсимликларнинг бу гуруҳига кирадиган асосий экин — хашаки лавлаги. Унинг илдизмеваси йирик бўлиб, яхши сақланади. Ҳосилдорлиги 1000 ц/га гача етади. Турнепс эртапишар илдизмева, лекин лавлагига қараганда кам тўйимли бўлади ва яхши сақланмайди.
Силос тайёрланадиган экинлар (маккажўхори, кунгабоқар, хашаки карам ва б.лар) ва ем учун экиладиган донли экинлар (сули, арпа, маккажўхори ва б.лар) хам хашаки экинларга киради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.