Yer osti suvlari

Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 58–59-b. — ziyouz.com

Yer osti suvlari - Yer pöstining yuqori qismidagi toğ jinslari qatlamlarining ğovak böşlikdarida joylaşgan suyuq, qattiq (muz), buğsimon holatdagi suvlar. Ye.o.s. umumiy suv resurslarinkt bir qismi bölib , suv ta'minoti va suğoriş manbai sifatida xalq xöjaligi uçun katta ahamiyatga ega. Suğoriladigan yerlarning meliorativ ahvoli grunt suvlarining holati b-n belgilanadi. Ye.o.s.ni gidrogeologiya fani örganadi. Suv molekulyar kuçlar tutib turadigan boğlangan hamda oğirlik kuçi yoki bosim farqi ta'sirida harakatda böladigan gravitatsion yoki erkin holatda bölişi mumkin. Boğlanmagan suv b-n töyingan toğ jinslari qatlamlari suvli gorizont deyiladi, ular suvli komp-lekslarni hosil qiladi. Ye.o.s. suv saqlovçi jinslarda tuplaniş xarakteriga köra ğovak (yumşoq jinslarda), dara (tomir) — qattiq jinslarda va karst (ğor) (darz-karst-yengil eriydigan karbonat va gipsli jinslarda) suvlariga bölinadi. Joylaşiş şaroitiga köra Ye.o.s. tuproq suvi (q. Tuproq suv rezkimi), mavsumiy suvlar (yuza suvlar; aeratsiya zonasidagi suv saklovçi qatlamlar ustida yoğinlar yoki suğoriş suvlarining şimilişidan hosil böladi); grunt suvlari (yer yuzasiga eng yaqin birinçi suv ötkazmaydigan qatlam ustida töplanadi) va qatlamlararo (bosimsiz, bosimli, artezian, suv ötkazmaydigan qatlamlar örtasida joylaşgan suvli qatlamlar) suvlarga bölinadi.

Kelib çiqişiga köra Ye.o.s. atmosfera yoğinlari, daryo va suğoriş suvlarining şimilişi natijasida hosil böluvçi infiltratsion; toğ jinslari qatlamlarida suv buğlarining quyuqlaşuvidan hosil böluvçi kondensatsion; çökindi toğ jinslari paydo böliş jarayonida dengiz suvlarining kömilib qolişi natijasida hosil bölgan sedimentatsion va magma soviganda yoki Yer mantiyasidan çiqadigan yuvinil suvlariga bölinadi. Ye.o.s. ning yer yuziga tabiiy çiqişi bulok, (çaşma) deyiladi va oqib çiquvçi va qaynab çiquvçi (qaynar buloq)larga bölinadi.

Ye.o.s. tabiiy eritmalar bölib, tarkibida deyarli barça ma'lum kimyoviy elementlar uçraydi. Minerallaşuvi (suvda erigan moddalarning umumiy miqdori, g/l) böyiça Ye.o.s. çuçuk (1,0 gaça), şörtam (1,0—10,0), şör (10,0— 50,0) va namakob (50 dan köp) turlariga bölinadi. Harorati böyiça esa sovigan (4° gaça), sovuq (4—20°), iliq (20—37°), issiq (37-42°), qaynoq (42—100°) va öta qaynoq (100° dan yuqori) Ye.o.s. ga bölinadi.

Infiltratsion suv tabiatda keng tarqalgan, qolganlari sof holda juda kam uçraydi. Aholi, sanoat va yaylovlarni suv b-n ta'minlaşda, yerlarni suğorişda, tibbiyotda (mineral suvlar), issiqlik b-n ta'minlaşda (issiq suvlar), har xil tuz va kimyoviy elementlar (yod, bor, brom va b.) olişda Ye.o.s. dan foydalaniladi. Ye.o.s. yerlarning botqoqlanişi va şörlanişiga sabab böladi. Bunga qarşi kuraşiş uçun oçiq va yopiq gorizontam drenajlar va burği quduqlari kavlanadi. Çöllarda Ye.o.sdan keng foydalanildi. Qoraqum, Qizilqum va Ustyurt yaylovlari asosan Ye.o.s. b-n ta'minlangan.

U rta Osiyo hududida 150 dan ortiq yirik Ye.o.s. konlari anikdangan. Ularning har yili tiklanib turadigan ekspluatatsion zaxirasi 1500 m3/s dan ortiq, çuçuk suvlar hissasi 1000 m3/s yaqin, qolgan qismi esa turli darajada (2—3 dan 15 g/l gaça) minerallaşgan. Örta Osiyoda 40 mingdan ortiq foydalaniladigan burği quduqlari mavjud, ulardan 5 mingga yaqini suvi otilib çiqadigan artezian quduqlaridir; ularning köpçiligidan ekinlarni suğorişda foydalaniladi (q. Artezian suvlari).

Ad.: Mavlonov Ğ. O., Kenesarin N. A., Yer osti suv xazinasi, T., 1960; Kenesarin N. A., Sultonxöjayev A. N., Yer osti suvlari va ulardan xalq xöjaligida foydalaniş, T., 1962; Mirzayev S. Ş.,Formirovaniye i razmeşeniye zapasov podzemnix vod Özbekistona [Voprosi metodiki ix izuçeniya i problemi xozyaystvennogo ispolzovaniya], T., 1974; Hasanov A., Şaripov E., Yer osti suvlari sirli xazina, T., 1970.

Saidrahmon Mirzayev.

Q.: Artezian suvlari

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЕР ОСТИ СУВЛАРИ - Ер пўстининг юқори қисмидаги тоғ жинслари қатламларининг ғовак бўшликдарида жойлашган суюқ, қаттиқ (муз), буғсимон ҳолатдаги сувлар. Е.о.с. умумий сув ресурсларинкт бир қисми бўлиб , сув таъминоти ва суғориш манбаи сифатида халқ хўжалиги учун катта аҳамиятга эга. Суғориладиган ерларнинг мелиоратив аҳволи грунт сувларининг ҳолати б-н белгиланади. Е.о.с.ни гидрогеология фани ўрганади. Сув молекуляр кучлар тутиб турадиган боғланган ҳамда оғирлик кучи ёки босим фарқи таъсирида ҳаракатда бўладиган гравитацион ёки эркин ҳолатда бўлиши мумкин. Боғланмаган сув б-н тўйинган тоғ жинслари қатламлари сувли горизонт дейилади, улар сувли комп-лексларни ҳосил қилади. Е.о.с. сув сақловчи жинсларда тупланиш характерига кўра ғовак (юмшоқ жинсларда), дара (томир) — қаттиқ жинсларда ва карст (ғор) (дарз-карст-енгил эрийдиган карбонат ва гипсли жинсларда) сувларига бўлинади. Жойлашиш шароитига кўра Е.о.с. тупроқ суви (қ. Тупроқ сув резкими), мавсумий сувлар (юза сувлар; аэрация зонасидаги сув сакловчи қатламлар устида ёғинлар ёки суғориш сувларининг шимилишидан ҳосил бўлади); грунт сувлари (ер юзасига энг яқин биринчи сув ўтказмайдиган қатлам устида тўпланади) ва қатламлараро (босимсиз, босимли, артезиан, сув ўтказмайдиган қатламлар ўртасида жойлашган сувли қатламлар) сувларга бўлинади.

Келиб чиқишига кўра Е.о.с. атмосфера ёғинлари, дарё ва суғориш сувларининг шимилиши натижасида ҳосил бўлувчи инфильтрацион; тоғ жинслари қатламларида сув буғларининг қуюқлашувидан ҳосил бўлувчи конденсацион; чўкинди тоғ жинслари пайдо бўлиш жараёнида денгиз сувларининг кўмилиб қолиши натижасида ҳосил бўлган седиментацион ва магма совиганда ёки Ер мантиясидан чиқадиган ювиниль сувларига бўлинади. Е.о.с. нинг ер юзига табиий чиқиши булок, (чашма) дейилади ва оқиб чиқувчи ва қайнаб чиқувчи (қайнар булоқ)ларга бўлинади.

Е.о.с. табиий эритмалар бўлиб, таркибида деярли барча маълум кимёвий элементлар учрайди. Минераллашуви (сувда эриган моддаларнинг умумий миқдори, г/л) бўйича Е.о.с. чучук (1,0 гача), шўртам (1,0—10,0), шўр (10,0— 50,0) ва намакоб (50 дан кўп) турларига бўлинади. Ҳарорати бўйича эса совиган (4° гача), совуқ (4—20°), илиқ (20—37°), иссиқ (37-42°), қайноқ (42—100°) ва ўта қайноқ (100° дан юқори) Е.о.с. га бўлинади.

Инфильтрацион сув табиатда кенг тарқалган, қолганлари соф ҳолда жуда кам учрайди. Аҳоли, саноат ва яйловларни сув б-н таъминлашда, ерларни суғоришда, тиббиётда (минерал сувлар), иссиқлик б-н таъминлашда (иссиқ сувлар), ҳар хил туз ва кимёвий элементлар (йод, бор, бром ва б.) олишда Е.о.с. дан фойдаланилади. Е.о.с. ерларнинг ботқоқланиши ва шўрланишига сабаб бўлади. Бунга қарши курашиш учун очиқ ва ёпиқ горизонтам дренажлар ва бурғи қудуқлари кавланади. Чўлларда Е.о.сдан кенг фойдаланилди. Қорақум, Қизилқум ва Устюрт яйловлари асосан Е.о.с. б-н таъминланган.

У рта Осиё ҳудудида 150 дан ортиқ йирик Е.о.с. конлари аникданган. Уларнинг ҳар йили тикланиб турадиган эксплуатацион захираси 1500 м3/с дан ортиқ, чучук сувлар ҳиссаси 1000 м3/с яқин, қолган қисми эса турли даражада (2—3 дан 15 г/л гача) минераллашган. Ўрта Осиёда 40 мингдан ортиқ фойдаланиладиган бурғи қудуқлари мавжуд, улардан 5 мингга яқини суви отилиб чиқадиган артезиан қудуқларидир; уларнинг кўпчилигидан экинларни суғоришда фойдаланилади (қ. Артезиан сувлари).

Ад.: Мавлонов Ғ. О., Кенесарин Н. А., Ер ости сув хазинаси, Т., 1960; Кенесарин Н. А., Султонхўжаев А. Н., Ер ости сувлари ва улардан халқ хўжалигида фойдаланиш, Т., 1962; Мирзаев С. Ш.,Формирование и размещение запасов подземных вод Ўзбекистона [Вопросы методики их изучения и проблемы хозяйственного использования], Т., 1974; Ҳасанов А., Шарипов Э., Ер ости сувлари сирли хазина, Т., 1970.

Саидраҳмон Мирзаев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.