Yerdan foydalaniş tahlili
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 76–77-b. — ziyouz.com
Yerdan foydalaniş tahlili — yerga egalik qiluvçilar va yerdan foydalanuvçilarning faoliyatini baholaşda q.x.da asosiy i.ç. vositasi bölgan yerdan foydalaniş samaradorligini örganiş. Ye.f.t. qişloq xöjaligi yerlari maydoni va tarkibiy özgarişlar, hududni taşkil etiş va almaşlab ekişii özlaştiriş holati, yer sifatini yaxşilaş rejasining bajarilişi, xöjalikda yerdan foydalaniş samaradorligi; özlaştiriladigan yerlar mikdori va kapital xarajatlar; yerdan foydalaniş darajasiga ta'sir etuvçi omillar (tuproqning tabiiy unumdorligi, joyning iklim şaroitlari, suv resurelarining mikdori va b.) singari masalalarni öz içiga oladi. Ye.f.t.da xöjalik yer kadastri kitobi, statistik hisobotlar, yillik hisobotlar, uçastkalar böyiça maydon hisoblaş qaydnomalari, yerdan foydalaniş tarhi (çizmada) va buxgalteriya hisobot materiallari asosiy manbalar hisoblanadi. Yer sifat özgarişlarini taxlil qiliş va yerdan foydalaniş darajasini aniqlaş uçun:
a) jami yer maydonida q.x. yerlarining umumiy salmoği; b) umumiy haydaladigan yer maydonida suğoriladigan yorlar salmoği; v) haydalma yerlardan ekin ekib foydalaniş darajasi; g) haydalma yerlarning şudgorlik darajasi körsatkiçlari örganiladi.
Ye.f.t. materiallari yer tuziş loyihasini işlab çiqişda asosiy manba bölib xizmat kiladi. Bunda taxlil loyihada qamrab olingan barça maydon böyiça ötkaziladi (xöjalik, bir guruh xöjaliklar, tuman, viloyat, mamlakat).
Yerdan foydalanişni mikdor jihatidan baholovçi maxsus qaydnoma (hisobot) ma'muriy birliklar doirasida har yili 1 yanv.gaça bölgan ma'lumot asosida hamda 5 yilda bir marta umumlaştirib tuziladi. Q.x.ning samaradorligiga ta'sir etuvçi tabiiy va ijtimoiy omillarni e'tiborga olgan holda tuproq bonitirovkasi yoki yerning iqtisodiy bahosini bilmay turib (q. Yerni iqtisodiy baholaş) yerdan foydalaniş darajasini töğri aniqlaş mumkin emas. Xöjaliklarda Ye.f.t. biriktirilgan yerlarning sifatini (tabiiy unumdorligini) hisobga oliş (yerning iqtisodiy bahosi bölsa yanada maqbul) katta ahamiyatga ega. Bunda xöjalikdagi örtaça tuproq bali (Bi)ra nisbatan 1 ga (100 ga) uçun Yerning tabiiy unumdorligidan töla va töğri foydalaniş samaradorlik omillaridan biri. Yerdan foydalaniş darajasining asosiy körsatkiçlaridan biri bölgan mahsulot tannarxini yerning sifati asosida taxlil qilişda (eng arzon tannarx etalon qilib olinadi) quyidagi formuladan foydalaniladi:
S=S,-S(B-B,),
bunda, S, — körilayotgan xöjalikda 1 s mahsulot tannarxi (s/söm); S — etalon uçun olingan xöjalikda 1 ballga töğri keladigan narx (söm); B — etalon uçun olingan xöjalik bali (ball); B, — körilayotgan xöjalik yer bali.
Qosimjon Rahmonov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЕРДАН ФОЙДАЛАНИШ ТАҲЛИЛИ — ерга эгалик қилувчилар ва ердан фойдаланувчиларнинг фаолиятини баҳолашда қ.х.да асосий и.ч. воситаси бўлган ердан фойдаланиш самарадорлигини ўрганиш. Е.ф.т. қишлоқ хўжалиги ерлари майдони ва таркибий ўзгаришлар, ҳудудни ташкил этиш ва алмашлаб экишии ўзлаштириш ҳолати, ер сифатини яхшилаш режасининг бажарилиши, хўжаликда ердан фойдаланиш самарадорлиги; ўзлаштириладиган ерлар микдори ва капитал харажатлар; ердан фойдаланиш даражасига таъсир этувчи омиллар (тупроқнинг табиий унумдорлиги, жойнинг иклим шароитлари, сув ресуреларининг микдори ва б.) сингари масалаларни ўз ичига олади. Е.ф.т.да хўжалик ер кадастри китоби, статистик ҳисоботлар, йиллик ҳисоботлар, участкалар бўйича майдон ҳисоблаш қайдномалари, ердан фойдаланиш тарҳи (чизмада) ва бухгалтерия ҳисобот материаллари асосий манбалар ҳисобланади. Ер сифат ўзгаришларини тахлил қилиш ва ердан фойдаланиш даражасини аниқлаш учун:
а) жами ер майдонида қ.х. ерларининг умумий салмоғи; б) умумий ҳайдаладиган ер майдонида суғориладиган ёрлар салмоғи; в) ҳайдалма ерлардан экин экиб фойдаланиш даражаси; г) ҳайдалма ерларнинг шудгорлик даражаси кўрсаткичлари ўрганилади.
Е.ф.т. материаллари ер тузиш лойиҳасини ишлаб чиқишда асосий манба бўлиб хизмат килади. Бунда тахлил лойиҳада қамраб олинган барча майдон бўйича ўтказилади (хўжалик, бир гуруҳ хўжаликлар, туман, вилоят, мамлакат).
Ердан фойдаланишни микдор жиҳатидан баҳоловчи махсус қайднома (ҳисобот) маъмурий бирликлар доирасида ҳар йили 1 янв.гача бўлган маълумот асосида ҳамда 5 йилда бир марта умумлаштириб тузилади. Қ.х.нинг самарадорлигига таъсир этувчи табиий ва ижтимоий омилларни эътиборга олган ҳолда тупроқ бонитировкаси ёки ернинг иқтисодий баҳосини билмай туриб (қ. Ерни иқтисодий баҳолаш) ердан фойдаланиш даражасини тўғри аниқлаш мумкин эмас. Хўжаликларда Е.ф.т. бириктирилган ерларнинг сифатини (табиий унумдорлигини) ҳисобга олиш (ернинг иқтисодий баҳоси бўлса янада мақбул) катта аҳамиятга эга. Бунда хўжаликдаги ўртача тупроқ бали (Bi)ra нисбатан 1 га (100 га) учун Ернинг табиий унумдорлигидан тўла ва тўғри фойдаланиш самарадорлик омилларидан бири. Ердан фойдаланиш даражасининг асосий кўрсаткичларидан бири бўлган маҳсулот таннархини ернинг сифати асосида тахлил қилишда (энг арзон таннарх эталон қилиб олинади) қуйидаги формуладан фойдаланилади:
С=С,-Ц(Б-Б,),
бунда, С, — кўрилаётган хўжаликда 1 ц маҳсулот таннархи (ц/сўм); Ц — эталон учун олинган хўжаликда 1 баллга тўғри келадиган нарх (сўм); Б — эталон учун олинган хўжалик бали (балл); Б, — кўрилаётган хўжалик ер бали.
Қосимжон Раҳмонов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.