Yerni iqtisodiy baholaş

Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 81–82-b. — ziyouz.com

Yerni iqtisodiy baholaş - q.x.da asosiy i.ç. vositasi bölgan yerning aniq tabiiy-iqlim şaroitlardagi qiyosiy daromaddorligini aniqlaş. Ye.i.b. ball körsatkiçlari bir yer maydonining ikkinçi xil yer maydonidan qançalik yuqori yeki past sifatli ekanligini körsatadi. Ye.i.b.da quyidagi işlarni amalga oşiriş közda tutiladi: tayyorgarlik işlari, ma'lumotlar yiğiş, ularni qayta işlaş va taxlil qiliş; yer baholaşni tumanlar böyiça rejalaştiriş; tuproqni agronomik i.ç. böyiça guruhlaş; örtaça hosildorlikni va xarajatlar miqdorini hisoblaş (maydon birligi hisobida); baholaş şkalasini tuziş va yerning baholaş körsatkiçlarini hisoblab çiqiş; yer egaliklarida Ye.i.b.ni ötkaziş; baholaş hujjatlarini körib çiqiş, tasdiqlaş, tayyorlaş va topşiriş.

Ye.i.b. qişloq xöjaligi korxonalari uçun takror i.ç. şaroitlarini tenglaştirişning muhim vositalaridan biri, xöjaliklarda q.x. yerlaridan amalda foydalaniş darajasini aniqlaşga, sifati har xil bölgan yerlardagi xöjalik faoliyati natijalarini qiyoslaş va tahlil etişga, ulardan foydalanişni yaxşilaş hamda unumdorligini kötarişga qaratilgan tad-birlarni asoslaşga imkon beradi. Ye.i.b. kadastr jihatidan baholaşning oxirgi bosqiçi bölib, ungaça ötkaziladigan barça tadbirlarga — yerdan foydalanişning davlat qaydi, miqdoriy yer hisobi va tuproq bonitirovkasiga asoslanadi (q. Yer kadastri).

Ye.i.b. 2 yönalişda olib boriladi: umumiy baholaş (q.x.dagi yer turlari böyiça) va xususiy baholaş (ayrim ekinlarni yetiştiriş samaradorligi böyiça). Umumiy baholaşda mahsuldorlik (yalpi mahsulot qiymati, söm/ga), xarajatlarning qoplanişi (xarajat birligiga, mas, 100 sömga töğri keladigan mahsulot qiymati) va differensial daromad (sifati yaxşi va qulay joylaşgan yerlardan olingan qöşimça sof daromad, söm/ga) hisobga olinadi. Xususiy baholaşda hosildorlik (s/ ga), xarajatlarning qoplanişi (söm) va differensial daromad (söm/ga) e'tiborga olinadi.

Ye.i.b.da q.x. ekinlari va boğlarning hosildorligi, tabiiy yem-xaşak maydonlarining mahsuldorligi, dehqonçilikdagi yalpi mahsulot qiymati, yer baholanayotan hududdagi xöjaliklarning köp yillik örtaça körsatkiçlari böyiça hisoblangan mahsulot i.ç. xarajatlari baholanayotgan guruhlar böyiça bazis baho körsatkiçlarini hisoblaş uçun asosiy ma'lumotlar bölib xizmat qiladi. Özbekistonda xususiy baholaş ğalla hamda makkajöxori (don uçun) hissasi körsatilgan hrlda paxta-ğalla-beda majmuidagi ekinlar böyiça, ayrim mintaqalar uçun esa şoli, tamaki, kanop va sabzavot böyiça ötkaziladi. Hisoblangan bazis baholari asosida jadval — tuproq guruhlari böyiça yer baholari jad-vali tuziladi. Bunday baholaşda eng yuqori iqtisodiy samara (yalpi mahsulot, xarajatlarni qoplaş va differensial daromad) qadimdan suğorib kelinadigan, juda madaniylaşgan yerlarga töğri keladi.

Özbekiston Respublikasida q.x.ga möljallangan yerlarning sifat, iqtisodiy va qiymat baxrsini aniqlaş banklardan ipoteka qarzlari berişda, xususiy turar joylar quriş uçun yer ajratib beriş va dehqon xöjaliklariga meyoriy ortiqça yer ajratib berişda, yer soliği stavkalari miqdorini aniqlaş, kimoşdi savdolari orqali yer uçastkalarini sotiş va qonunçilikda közda tutilgan boşqa hollarda şu yer uçastkasining dastlabki bahosini belgilaş uçun qöllaniladi. Ye.i.b.da tuproq bonitirovkasi, asosiy ekinlarning meyoriy hosildorligi, yalpi mahsulot va sof daromad (foyda) körsatkiçi mezon bölib xizmat qiladi.

Ad.: Qurbonov E. Q. va b., Yer kadastri asoslari, T., 1999; Tolipov Ğ. A., Ğulomov H. Ğ. va b., Özbekiston Respublikasi Yer kadastri, T., 1994.

Qosimjon Rahmonov.

Q.: Yer kadastri

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЕРНИ ИҚТИСОДИЙ БАҲОЛАШ - қ.х.да асосий и.ч. воситаси бўлган ернинг аниқ табиий-иқлим шароитлардаги қиёсий даромаддорлигини аниқлаш. Е.и.б. балл кўрсаткичлари бир ер майдонининг иккинчи хил ер майдонидан қанчалик юқори еки паст сифатли эканлигини кўрсатади. Е.и.б.да қуйидаги ишларни амалга ошириш кўзда тутилади: тайёргарлик ишлари, маълумотлар йиғиш, уларни қайта ишлаш ва тахлил қилиш; ер баҳолашни туманлар бўйича режалаштириш; тупроқни агрономик и.ч. бўйича гуруҳлаш; ўртача ҳосилдорликни ва харажатлар миқдорини ҳисоблаш (майдон бирлиги ҳисобида); баҳолаш шкаласини тузиш ва ернинг баҳолаш кўрсаткичларини ҳисоблаб чиқиш; ер эгаликларида Е.и.б.ни ўтказиш; баҳолаш ҳужжатларини кўриб чиқиш, тасдиқлаш, тайёрлаш ва топшириш.

Е.и.б. қишлоқ хўжалиги корхоналари учун такрор и.ч. шароитларини тенглаштиришнинг муҳим воситаларидан бири, хўжаликларда қ.х. ерларидан амалда фойдаланиш даражасини аниқлашга, сифати ҳар хил бўлган ерлардаги хўжалик фаолияти натижаларини қиёслаш ва таҳлил этишга, улардан фойдаланишни яхшилаш ҳамда унумдорлигини кўтаришга қаратилган тад-бирларни асослашга имкон беради. Е.и.б. кадастр жиҳатидан баҳолашнинг охирги босқичи бўлиб, унгача ўтказиладиган барча тадбирларга — ердан фойдаланишнинг давлат қайди, миқдорий ер ҳисоби ва тупроқ бонитировкасига асосланади (қ. Ер кадастри).

Е.и.б. 2 йўналишда олиб борилади: умумий баҳолаш (қ.х.даги ер турлари бўйича) ва хусусий баҳолаш (айрим экинларни етиштириш самарадорлиги бўйича). Умумий баҳолашда маҳсулдорлик (ялпи маҳсулот қиймати, сўм/га), харажатларнинг қопланиши (харажат бирлигига, мас, 100 сўмга тўғри келадиган маҳсулот қиймати) ва дифференциал даромад (сифати яхши ва қулай жойлашган ерлардан олинган қўшимча соф даромад, сўм/га) ҳисобга олинади. Хусусий баҳолашда ҳосилдорлик (ц/ га), харажатларнинг қопланиши (сўм) ва дифференциал даромад (сўм/га) эътиборга олинади.

Е.и.б.да қ.х. экинлари ва боғларнинг ҳосилдорлиги, табиий ем-хашак майдонларининг маҳсулдорлиги, деҳқончиликдаги ялпи маҳсулот қиймати, ер баҳоланаётан ҳудуддаги хўжаликларнинг кўп йиллик ўртача кўрсаткичлари бўйича ҳисобланган маҳсулот и.ч. харажатлари баҳоланаётган гуруҳлар бўйича базис баҳо кўрсаткичларини ҳисоблаш учун асосий маълумотлар бўлиб хизмат қилади. Ўзбекистонда хусусий баҳолаш ғалла ҳамда маккажўхори (дон учун) ҳиссаси кўрсатилган ҳрлда пахта-ғалла-беда мажмуидаги экинлар бўйича, айрим минтақалар учун эса шоли, тамаки, каноп ва сабзавот бўйича ўтказилади. Ҳисобланган базис баҳолари асосида жадвал — тупроқ гуруҳлари бўйича ер баҳолари жад-вали тузилади. Бундай баҳолашда энг юқори иқтисодий самара (ялпи маҳсулот, харажатларни қоплаш ва дифференциал даромад) қадимдан суғориб келинадиган, жуда маданийлашган ерларга тўғри келади.

Ўзбекистон Республикасида қ.х.га мўлжалланган ерларнинг сифат, иқтисодий ва қиймат бахрсини аниқлаш банклардан ипотека қарзлари беришда, хусусий турар жойлар қуриш учун ер ажратиб бериш ва деҳқон хўжаликларига меъёрий ортиқча ер ажратиб беришда, ер солиғи ставкалари миқдорини аниқлаш, кимошди савдолари орқали ер участкаларини сотиш ва қонунчиликда кўзда тутилган бошқа ҳолларда шу ер участкасининг дастлабки баҳосини белгилаш учун қўлланилади. Е.и.б.да тупроқ бонитировкаси, асосий экинларнинг меъёрий ҳосилдорлиги, ялпи маҳсулот ва соф даромад (фойда) кўрсаткичи мезон бўлиб хизмат қилади.

Ад.: Қурбонов Э. Қ. ва б., Ер кадастри асослари, Т., 1999; Толипов Ғ. А., Ғуломов Ҳ. Ғ. ва б., Ўзбекистон Республикаси Ер кадастри, Т., 1994.

Қосимжон Раҳмонов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.