Yetmak
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 89-b. — ziyouz.com
Yetmak (Acanthophyllum) — çinniguldoşlar oilasiga mansub köp yillik ösimliklar bir neça turlarining umumiy nomi. Özbekistonning adir va toğ yon bağirlarida A.gypsophiloides va A.paniculatum ösadi. Böyi 50—80 sm, barglari qarama-qarşi, şapaloq, qalami yoki naştarsimon. Barg bandi va serşox poyasi tuksiz yoki mayda tuk-çalar b-n qoplangan. Gullari mayda, şoxlarining uçida ikkitadan joylaşgan. Gulbargi 5 ta, oç puşti, çangçisi 10 ta, 2 qator joylaşgan. Mevasi bir uruğli. Uruği oç jigarrang yoki qönğir, qattiq qobikli. Ildizi burama öq ildizdan iborat bölib, 2 m dan ortiq çuqurlikka boradi.
Ye. ildizining tarkibida 10—30% saponin moddasi, şuningdek, aglikonogipsogen, 3 molekula ksiloza va bir molekula glyukuron kislota, galaktoza, ramnoza, furoza va arabinoza kabi moddalar bor. Ildizidan aholi nişolda tayyorlaşda köpirtiruvçi modda sifatida foydalanib keladi. Ye. oziq-ovqat, qandolat va vinoçilik sanoa-tida, tibbiyotda (balğam köçiruvçi va organizmni mustahkamlovçi dorilar tayyorlaşda) qöllaniladi, töqimaçilik sanoatida gazlamalarni okartiriş, ipak va jun gazlamalarni yuviş uçun ham işlatiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЕТМАК (Acanthophyllum) — чиннигулдошлар оиласига мансуб кўп йиллик ўсимликлар бир неча турларининг умумий номи. Ўзбекистоннинг адир ва тоғ ён бағирларида A.gypsophiloides ва A.paniculatum ўсади. Бўйи 50—80 см, барглари қарама-қарши, шапалоқ, қалами ёки наштарсимон. Барг банди ва сершох пояси туксиз ёки майда тук-чалар б-н қопланган. Гуллари майда, шохларининг учида иккитадан жойлашган. Гулбарги 5 та, оч пушти, чангчиси 10 та, 2 қатор жойлашган. Меваси бир уруғли. Уруғи оч жигарранг ёки қўнғир, қаттиқ қобикли. Илдизи бурама ўқ илдиздан иборат бўлиб, 2 м дан ортиқ чуқурликка боради.
Е. илдизининг таркибида 10—30% сапонин моддаси, шунингдек, агликоногипсоген, 3 молекула ксилоза ва бир молекула глюкурон кислота, галактоза, рамноза, фуроза ва арабиноза каби моддалар бор. Илдизидан аҳоли нишолда тайёрлашда кўпиртирувчи модда сифатида фойдаланиб келади. Е. озиқ-овқат, қандолат ва виночилик саноа-тида, тиббиётда (балғам кўчирувчи ва организмни мустаҳкамловчи дорилар тайёрлашда) қўлланилади, тўқимачилик саноатида газламаларни окартириш, ипак ва жун газламаларни ювиш учун ҳам ишлатилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.