Yetmak

Yetmak (lotinça Acanthophyllum) — çinniguldoşlar oilasiga mansub köp yillik ösimliklar turkumi; bu nom ostida bir neça tur birlaştiriladi. Ildizi köpik hosil qiluvçi moddalarga boy bölgani uçun xalq xöjaligida qadimdan qadrlanadi. Turkum fanga 1831-yilda nemis botanigi Karl Anton fon Meyer tomonidan tavsiflangan.12

Rusça Vikipediyaga köra, turkumga 60 ga yaqin tur kiradi, Inglizça Vikipediya esa 75 ga yaqin turni qayd etadi. Ular Eron-Turon ösimliklar viloyatining quruq hududlarida, xususan, Markaziy Osiyoning toğ oldi va toğli dalalarida ösadi. Arealining şimoliy çegarasi Janubiy Qozoğistongaça boradi, ayrim turlari Kavkazda ham uçraydi, eng köp turlar esa Eronda töplangan, turkum Pokistongaça tarqalgan. ÖzME'ga köra, Özbekistonning adirlari va toğ yonbağirlarida Acanthophyllum gypsophiloides va Acanthophyllum paniculatum turlari ösadi.

Yetmak böyi odatda 50–80 sm ga yetadigan, serşox poyali ösimlik. Poyasi va barg bandlari tuksiz yoki mayda tukçalar bilan qoplangan. Barglari qarama-qarşi joylaşgan, şakli şapaloq, qalamsimon yoki naştarsimon; turkumning köp turlarida barglar tikanli böladi va ösimlik yarim şarsimon tikanli töp hosil qiladi. Gullari mayda, oç puşti yoki oq rangli, şoxlar uçida juft-juft yoki töpgullarda joylaşadi. Gultojibarglari beşta, çangçilari önta bölib, ikki qator joylaşgan. Mevasi — bir uruğli köşak, uruği oç jigarrang yoki qönğir, qattiq qobiqli. ÖzME'ga köra, burama öq ildizi yerga ikki metrdan ham çuqurroq kirib boradi. Rusça Vikipediyaga köra, köp turlari haşarotlar orqali çanglanadi va yaxşi asal beruvçi ösimlik hisoblanadi, uruğdan köpayadi.

ÖzME'ga köra, yetmak ildizi tarkibida 10–30 foizgaça saponin, şuningdek, glyukuron kislota, ksiloza, galaktoza, ramnoza, arabinoza kabi birikmalar bor. Saponin suvda kuçli köpik hosil qilgani sababli xalq orasida ildizi nişolda tayyorlaşda köpirtiruvçi sifatida işlatib kelingan. Undan oziq-ovqat, qandolatçilik va vinoçilik sanoatida foydalaniladi. Tibbiyotda yetmak ildizidan balğam köçiruvçi va organizmni quvvatlantiruvçi dorilar tayyorlanadi. Töqimaçilikda esa gazlamalarni oqartiriş, ipak va jun matolarni yuviş uçun qöllanadi.