Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Yormat Maxsum

    Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 37–38-b. — ziyouz.com

    Yormat Maxsum (taxm. 1882— 1929) — Farğona vodiysida mustabid sovet rejimi va bosqinçi qizil armiyaga qarşi kuraşgan istiqlolçilarning sönggi boş qömondoni (1923—29). Ulamo oilasida tuğilib,

    yoşligida mukammal diniy tarbiya olgan. Yo. m. 1920 y.dan boşlab qizil armiyaga qarşi janglarda qatnaşib, mohir qörboşi sifatida nom çiqardi. KöproqÖş uyezdida Olay vohasida harakat qilgan. 1923 y. 17 iyulda Oltiariqdagi Şunkmozor qişloğida bölgan Farğona vodiysi qörboşilarining qurultoyida u Farğona istiqlolçilarining boş qömondoni etib saylandi. Unga amir laşkarboşi unvoni berildi. Ahmad polvon, Qoraboy, Umar Ali, Mama Rözi kabi qörboşilar va ukasi Hoji ponsod uning eng yaqin yordamçilari edi. Yo. m. murakkab bir davrda istiklolçilarga rahbarlik qildi. 1923 y. avg.da Söx qişloğida bölgan qurultoydan keyin u öz harbiy kuçlarini 2 qismga ajratib, birini Söxda qoldiradi, ikkinçi qismini esa Olay vohasiga jönatadi. Yo. m. 1924 y.da bölgan janglarda asosiy kuçlardan ajralsa ham, u 1925—29 y.larda Marğilon, Qöqon, Söx tomonlarda kuraşni davom ettirdi. Bu paytda uning ixtiyorida 2000 yigit va 10 ta qörboşi bölgan. 20y.larning oxirida uning asosiy qarorgohi Söx yaqinidagi Haydarkon qişloği (hoz. Qirğiziston Respublikasi Öş viloyati hududida) edi. 1929 y. Haydarkonda bölgan janglarning birida Yo. m. mardlarça halok böldi.

    Ad.: Özbekistonning yangi tarixi, 2-kitob [Özbekiston sovet mustamlakaçiligi davrida], T., 2000; Özbekiston tarixi (1917— 1991), T., 2000.

    Qahramon Rajabov.

    YORMATOV Komil (1904.2.5, Konibodom — 1978.17.11, Toşkent) — özbek kinorej., tojik kinosining asosçisi. Özbekiston xalq artisti (1955), Tojikistonda xizmat körsatgan san'at arbobi (1939), Özbekistonda xizmat körsatgan san'at arbobi (1943). Birinçi filmi — «Muhojir» (1934) Tojikiston kinostudiyasida suratga olingan (özi ssenariy muallifi, rej., boş rol ijroçisi). «Faxriy huquq», «Uzoq çegarada», «Döstlar qayta uçraşganda» filmlari ham «Tojikfilm»da işlangan. Bu filmlarda uning öziga xos uslubi, keskin dramatizmga intilişi, murakkab dekoratsiyalardan foydalanişi közga taşlanadi. 1941 y.dan «Özbekfilm»ning badiiy rahbari. Uruş yillari «Vatan sovğasi», «Front uçun konsert» singari konsertfilmlar, «Uyqusiz yillar» badiiy filmini yaratdi. «Alişer Navoiy» filmi (1947) rej. ga katta şuhrat keltirdi. Bir kança özbek filmlarida aktyor sifatida qatnaşgan.

    Yo.ning har bir ijodiy bosqiçi yangiyangi böyoklar b-n sayqallaşa borib, yaratgan filmlari milliy kino oldida turgan aniq va muhim vazifalarni hal eta bordi. Zamonaviy mavzuda «Opa-singil Rahmonovalar», «Gullar oçilganda», tarixiy mavzuda «Abu Ali ibn Sino» kabi filmlari, «Paxtaoy» ertakfilmi kinofestivallarda I-darajali diplomlar b-n takdirlangan. 60-y.larda Yo. kinotrilogiya yaratib, özbek kino san'atini yangi bosqiçga kötardi. Afsona xarakteridagi «Ikki dil dostoni» (1966; xalqaro kinofestivalning «Oltin Absora» mukofoti, 1968), özbek şoirasi hayotiga bağişlangan «Nodirabegim», «Uzoq-yaqin yillar» (kinofestivalning maxsus sovrini, Riga, 1978) kabi filmlari ham şuhrat qozondi. «Kinossenariylar» (M. Melkumov b-n hamkorlikda) töplami, «Esdaliklar»i naşr etilgan. Özbekiston Kinematografçilar uyuşmasining kotibi (1958— 78). «Özbekfilm»ga Yo. nomli berilgan. Hamza nomidagi Özbekiston Davlat mukofoti laureata (1967).

    Ad.: Aliyev M., Komil Yormatov, T., 1960; Teşabayev Djura, Kamil Yarmatov, M., 1964; Teşabayev Djura, Sçastye mastera, T., 1975.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ЁРМАТ МАХСУМ (тахм. 1882— 1929) — Фарғона водийсида мустабид совет режими ва босқинчи қизил армияга қарши курашган истиқлолчиларнинг сўнгги бош қўмондони (1923—29). Уламо оиласида туғилиб,

    ёшлигида мукаммал диний тарбия олган. Ё. м. 1920 й.дан бошлаб қизил армияга қарши жангларда қатнашиб, моҳир қўрбоши сифатида ном чиқарди. КўпроқЎш уездида Олай воҳасида ҳаракат қилган. 1923 й. 17 июлда Олтиариқдаги Шункмозор қишлоғида бўлган Фарғона водийси қўрбошиларининг қурултойида у Фарғона истиқлолчиларининг бош қўмондони этиб сайланди. Унга амир лашкарбоши унвони берилди. Аҳмад полвон, Қорабой, Умар Али, Мама Рўзи каби қўрбошилар ва укаси Ҳожи понсод унинг энг яқин ёрдамчилари эди. Ё. м. мураккаб бир даврда истиклолчиларга раҳбарлик қилди. 1923 й. авг.да Сўх қишлоғида бўлган қурултойдан кейин у ўз ҳарбий кучларини 2 қисмга ажратиб, бирини Сўхда қолдиради, иккинчи қисмини эса Олай воҳасига жўнатади. Ё. м. 1924 й.да бўлган жангларда асосий кучлардан ажралса ҳам, у 1925—29 й.ларда Марғилон, Қўқон, Сўх томонларда курашни давом эттирди. Бу пайтда унинг ихтиёрида 2000 йигит ва 10 та қўрбоши бўлган. 20й.ларнинг охирида унинг асосий қароргоҳи Сўх яқинидаги Ҳайдаркон қишлоғи (ҳоз. Қирғизистон Республикаси Ўш вилояти ҳудудида) эди. 1929 й. Ҳайдарконда бўлган жангларнинг бирида Ё. м. мардларча ҳалок бўлди.

    Ад.: Ўзбекистоннинг янги тарихи, 2-китоб [Ўзбекистон совет мустамлакачилиги даврида], Т., 2000; Ўзбекистон тарихи (1917— 1991), Т., 2000.

    Қаҳрамон Ражабов.

    ЁРМАТОВ Комил (1904.2.5, Конибодом — 1978.17.11, Тошкент) — ўзбек кинореж., тожик киносининг асосчиси. Ўзбекистон халқ артисти (1955), Тожикистонда хизмат кўрсатган санъат арбоби (1939), Ўзбекистонда хизмат кўрсатган санъат арбоби (1943). Биринчи фильми — «Муҳожир» (1934) Тожикистон киностудиясида суратга олинган (ўзи сценарий муаллифи, реж., бош роль ижрочиси). «Фахрий ҳуқуқ», «Узоқ чегарада», «Дўстлар қайта учрашганда» фильмлари ҳам «Тожикфильм»да ишланган. Бу фильмларда унинг ўзига хос услуби, кескин драматизмга интилиши, мураккаб декорациялардан фойдаланиши кўзга ташланади. 1941 й.дан «Ўзбекфильм»нинг бадиий раҳбари. Уруш йиллари «Ватан совғаси», «Фронт учун концерт» сингари концертфильмлар, «Уйқусиз йиллар» бадиий фильмини яратди. «Алишер Навоий» фильми (1947) реж. га катта шуҳрат келтирди. Бир канча ўзбек фильмларида актёр сифатида қатнашган.

    Ё.нинг ҳар бир ижодий босқичи янгиянги бўёклар б-н сайқаллаша бориб, яратган фильмлари миллий кино олдида турган аниқ ва муҳим вазифаларни ҳал эта борди. Замонавий мавзуда «Опа-сингил Раҳмоновалар», «Гуллар очилганда», тарихий мавзуда «Абу Али ибн Сино» каби фильмлари, «Пахтаой» эртакфильми кинофестивалларда I-даражали дипломлар б-н такдирланган. 60-й.ларда Ё. кинотрилогия яратиб, ўзбек кино санъатини янги босқичга кўтарди. Афсона характеридаги «Икки дил достони» (1966; халқаро кинофестивалнинг «Олтин Абсора» мукофоти, 1968), ўзбек шоираси ҳаётига бағишланган «Нодирабегим», «Узоқ-яқин йиллар» (кинофестивалнинг махсус соврини, Рига, 1978) каби фильмлари ҳам шуҳрат қозонди. «Киносценарийлар» (М. Мелкумов б-н ҳамкорликда) тўплами, «Эсдаликлар»и нашр этилган. Ўзбекистон Кинематографчилар уюшмасининг котиби (1958— 78). «Ўзбекфильм»га Ё. номли берилган. Ҳамза номидаги Ўзбекистон Давлат мукофоти лауреата (1967).

    Ад.: Алиев М., Комил Ёрматов, Т., 1960; Тешабаев Джура, Камил Ярматов, М., 1964; Тешабаев Джура, Счастье мастера, Т., 1975.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.