Yoruğlik
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 39–41-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 75%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Yoruğlik — inson közi sezadigan (tebraniş çastotasi 4,0Yu14—7,5Yu14 Gs) elektromagnit tölqinlar. Bu vakuumdz. tölqin uzunligi ~ 400 Nm dan ~ 760 Nm gaça bölgan tölqinlar uzunligiga moye keladi. Spektrning infrakizil nurlaniş va ultrabinafşa nurlaniş sohalari ham Yo. deb ataladi. Spektrning infraqizil nurlaniş sohasi b-n rentgen nurlari orasida keskin çegara yöq. Turli yoritqiçlar (Quyoş, yulduzlar, elektr lampoçkalar va b.) Yo. çiqaradi. Yo. tölqin xossaga hamda korpuskulyar xossaga ega. Ba'zi hodisalar (difraksiya, interferensiya, qutblaniş)da Yo.ning tölqin xossasi, boşqa hodisalar (fotoeffekt, lyuminessensiya, atom va molekulalar spektrlari)da korpuskulyar xossasi namoyon böladi. Yo.ning tölqin xossasini tölqinlar nazariyasi, korpuskulyar xossasini kvant nazariya tavsiflab beradi; har ikkala xossasi birbirini töldiradi. Yo.ning korpuskulyar nazariyasini I. Nyuton, tölqin nazariyasini X. Gyuygens, kvant nazariyasini A. Eynşteyn işlab çiqqan. Yo. qonuniyatlari optikayaa örganiladi. Yo. bosimi, ya'ni mexanik ta'siri borligini J. K. Maksvell nazariy isbotlagan. Yo.ning issiqlik, elektr, fotokimyoviy va b. ta'sirlari mavjud. Ba'zi qönğizlar, ösimliklar, elementlar ham özidan Yo. çiqaradi.
Yoruğlik birliklari — Yo. kuçi, yoritilganlik, ravşanlik, Yo. oqimi va b. yoruglik kattaliklari birliklari. Xalqaro birliklar tizimit Yo. kuçi birligi sifatida kandela işlatiladi. Yo. oqimi birligi qilib lyumen qabul qilingan. Sirtning yoritilişi sirtga tuşayotgan Yo. oqimi, ya'ni Yo. kvanti ziçligi b-n aniqlanadi. 1 sm2 sirtga tuşayotgan 1 lyumen Yo. oqimi fot (f) b-n ifodalanadi. Fot b-n bir qatorda radfot (radiatsiya) işlatiladi. Ravşanlik sirtga tik tuşayotgan Yo. kuçi b-n ölçanadi; ravşanlik birligi — stilb (sb). Fotometriyada Yo. energiyasi joul, Yo. oqimi vattlar b-n ölçanadi. Yoruğlik bosimi — Yo.ning uni qaytaruvçi va yutuvçi jismlarga, zarralarga, şuningdek, ayrim molekula va atomlarga körsatadigan ta'siri. Yo. bosimi haqidagi farazni birinçi marta 1619 y.da I. Kepler kometa dumlarining Quyoş yaqinidan uçib ötişidagi oğişini tuşuntiriş uçun işlatgan edi. 1873 y.da J. K. Maksvell elektromagnit nazariya asosida Yo. bosimi kattaligini hisoblab çikdi. U eng kuçli Yo. manbalari (Quyoş, elektr yey) uçun ham juda kiçik mikdor ekan. Yer şaroitida u yonaki hodisalar (konveksion toklar, radiometrik kuçlar) b-n niqoblanadi. Şu sababli, Yo. bosimini sof holda ölçaş murakkab iş. Uni birinçi marta 1899 y.da P. N. Lebedev tajribada anikdagan. Uning olgan natijalari J. K. Maksvellning hisoblaşlariga moye kelgan edi. U Yo.ning gazlarga beradigan bosimini ölçaş mumkinligini 1908 y.da isbotladi. Dumli yulduzlar Yo. bosimi ta'sirida paydo buladi, deb taxmin qilinadi. Elektromagnit nazariyaga kura, jism sirtiga tik tuşuvçi yassi elektromagnit tölqin yuzaga keltiruvçi bosim elektromagnit energiyaning sirt yaqinidagi ziçligi i ga teng. Uşbu energiya jismga tuşuvçi va undan qaytuvçi tölqinlar energiyasidan taşkil topadi. Agar jism sirtining 1 sm2 ga tuşuvçi elektromagnit tölqin quvvati Q erg/ sm2s, qaytariş koeffitsiyenti R bölsa, u holda sirt yaqinida energiya ziçligi u=Q(h+R)/c. Bundan Yo.ning jism sirtiga bosimi P=Q(h+R)/c böladi. Yo. bosimi kölamlari birbiridan jiddiy farq qiluvçi astrofizika va atom sohalarida juda muhimdir. Lazerlar paydo bölişi b-n Yo. bosimidan turli sohalarda foydalaniş imkoni keskin kengaydi (q. Kompton effekti, Myossbauer effekti va b.). Yoruğlik vektori (Yo. maydon nazariyasida) — Yo. energiyasining kattaligini va köçiriliş yönalişini aniklab beruvçi Yo. oqimi ziçligini ifodalaydigan vektor. U fotometriyada amaliy ahamiyatga ega, uning yordamida Yo.ning hajm ziçligi, Yo. oqimining yutilişi, sirtning yoritilganligi va b. aniklanadi. Yoruğlik kvanti — foton energiyasi. Yo. tölqin tarqatiş b-n birga korpuskulyar, ya'ni kvant tabiatga ham ega bölişini M. Plank isbotlagan. Plank nazariyasiga köra, Yo. moddaning atom, molekulalaridan uzluksiz oqim tarzida emas, balki aniq miqdordagi ayrim uluşlar tarzida çiqadi va ularga şunday uluşlar tarzida yutiladi. Bu uluşlar kvantlardir. Fotoeffekt hodisasini şu nazariyaga asoslanib tuşuntiriş mumkin. Kvant mexanika qonunlari ham şu nazariyaga asoslangan. Yoruğlik kuçi — körinuvçi nurlaniş manbaining muayyan yönalişda yoruğlanişini ifodalaydigan Yo. kattaligi. Yo. manbaidan fazoviy burçak birligi O. da tarqalayotgan Yo. oqimi F ni ifodalaydi: /=FD2. Xalqaro birliklar tizimi SIda kandela (kd) Yo. kuçi ölçov birligi deb qabul qilingan. Yo. kuçini aniqlaş yoritiş texnikasida (uyjoylarni yoritiş), tibbiyotda (yoruğlik b-n davolaş), i. t. işlarida amaliy ahamiyatga ega. Yoruğlik oqimi. Yo. energiyasini sezişda, tabiiyki, köz alohida ahamiyatga ega. Inson közining turli rangdagi Yo.ni seziş qobiliyati ham turliça. Şuning uçun biror sirt orqali ötayotgan Yo.ning tölqin energiyasi emas, balki bu Yo. energiyasining bevosita közga ta'sir etib köriş sezgisi uyğotadigan qismi ahamiyatli. Biror sirt orqali vaqt birligi içida ötadigan va köriş sezgisi b-n baholanadigan yoruğlik energiyasi Yo. oqimi deb ataladi, ya'ni F= W/t, bunda F — Yo. oqimi; t — Yo. tuşayotgan vaqt oraliği; W — sirt orqali ötayotgan, ya'ni fazoviy burçak O. da tarqalayotgan Yo. energiyasi. Agar W — nuqtaviy manbadan barça yönalişlar böyiça tarqalayotgan Yo. energiyasini ifodalasa, F — töla Yo. oqimini bildiradi. Yo. oqimining ölçov birligi qilib lyumen (lm) qabul qilingan. U Yo. kuçi 1 qd bölgan manbaning fazoviy burçak 1 sr da hosil qiladigan Yo. oqimini ifodalaydi: 1 kd1 sr=1 lm. Yoruğlik energiyasi — inson közi sezadigan elektromagnit tölqinlar energiyasi qismi. U Yo. oqimining yoritiş davomliligiga köpaytmasiga teng. Yo. energiyasi birligi — lyumen x xsekund (lms).
Q.: Kompton effekti
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЁРУҒЛИК — инсон кўзи сезадиган (тебраниш частотаси 4,0Ю14—7,5Ю14 Гц) электромагнит тўлқинлар. Бу вакуумдз. тўлқин узунлиги ~ 400 Нм дан ~ 760 Нм гача бўлган тўлқинлар узунлигига мое келади. Спектрнинг инфракизил нурланиш ва ультрабинафша нурланиш соҳалари ҳам Ё. деб аталади. Спектрнинг инфрақизил нурланиш соҳаси б-н рентген нурлари орасида кескин чегара йўқ. Турли ёритқичлар (Қуёш, юлдузлар, электр лампочкалар ва б.) Ё. чиқаради. Ё. тўлқин хоссага ҳамда корпускуляр хоссага эга. Баъзи ҳодисалар (дифракция, интерференция, қутбланиш)да Ё.нинг тўлқин хоссаси, бошқа ҳодисалар (фотоэффект, люминесценция, атом ва молекулалар спектрлари)да корпускуляр хоссаси намоён бўлади. Ё.нинг тўлқин хоссасини тўлқинлар назарияси, корпускуляр хоссасини квант назария тавсифлаб беради; ҳар иккала хоссаси бирбирини тўлдиради. Ё.нинг корпускуляр назариясини И. Ньютон, тўлқин назариясини X. Гюйгенс, квант назариясини А. Эйнштейн ишлаб чиққан. Ё. қонуниятлари оптикаяа ўрганилади. Ё. босими, яъни механик таъсири борлигини Ж. К. Максвелл назарий исботлаган. Ё.нинг иссиқлик, электр, фотокимёвий ва б. таъсирлари мавжуд. Баъзи қўнғизлар, ўсимликлар, элементлар ҳам ўзидан Ё. чиқаради.
Ёруғлик бирликлари — Ё. кучи, ёритилганлик, равшанлик, Ё. оқими ва б. ёруглик катталиклари бирликлари. Халқаро бирликлар тизимит Ё. кучи бирлиги сифатида кандела ишлатилади. Ё. оқими бирлиги қилиб люмен қабул қилинган. Сиртнинг ёритилиши сиртга тушаётган Ё. оқими, яъни Ё. кванти зичлиги б-н аниқланади. 1 см2 сиртга тушаётган 1 люмен Ё. оқими фот (ф) б-н ифодаланади. Фот б-н бир қаторда радфот (радиация) ишлатилади. Равшанлик сиртга тик тушаётган Ё. кучи б-н ўлчанади; равшанлик бирлиги — стильб (сб). Фотометрияда Ё. энергияси жоуль, Ё. оқими ваттлар б-н ўлчанади. Ёруғлик босими — Ё.нинг уни қайтарувчи ва ютувчи жисмларга, зарраларга, шунингдек, айрим молекула ва атомларга кўрсатадиган таъсири. Ё. босими ҳақидаги фаразни биринчи марта 1619 й.да И. Кеплер комета думларининг Қуёш яқинидан учиб ўтишидаги оғишини тушунтириш учун ишлатган эди. 1873 й.да Ж. К. Максвелл электромагнит назария асосида Ё. босими катталигини ҳисоблаб чикди. У энг кучли Ё. манбалари (Қуёш, электр ей) учун ҳам жуда кичик микдор экан. Ер шароитида у ёнаки ҳодисалар (конвекцион токлар, радиометрик кучлар) б-н ниқобланади. Шу сабабли, Ё. босимини соф ҳолда ўлчаш мураккаб иш. Уни биринчи марта 1899 й.да П. Н. Лебедев тажрибада аникдаган. Унинг олган натижалари Ж. К. Максвеллнинг ҳисоблашларига мое келган эди. У Ё.нинг газларга берадиган босимини ўлчаш мумкинлигини 1908 й.да исботлади. Думли юлдузлар Ё. босими таъсирида пайдо булади, деб тахмин қилинади. Электромагнит назарияга кура, жисм сиртига тик тушувчи ясси электромагнит тўлқин юзага келтирувчи босим электромагнит энергиянинг сирт яқинидаги зичлиги и га тенг. Ушбу энергия жисмга тушувчи ва ундан қайтувчи тўлқинлар энергиясидан ташкил топади. Агар жисм сиртининг 1 см2 га тушувчи электромагнит тўлқин қуввати Q эрг/ см2с, қайтариш коэффициенти R бўлса, у ҳолда сирт яқинида энергия зичлиги u=Q(ҳ+R)/c. Бундан Ё.нинг жисм сиртига босими P=Q(ҳ+R)/c бўлади. Ё. босими кўламлари бирбиридан жиддий фарқ қилувчи астрофизика ва атом соҳаларида жуда муҳимдир. Лазерлар пайдо бўлиши б-н Ё. босимидан турли соҳаларда фойдаланиш имкони кескин кенгайди (қ. Комптон эффекты, Мёссбауэр эффекты ва б.). Ёруғлик вектори (Ё. майдон назариясида) — Ё. энергиясининг катталигини ва кўчирилиш йўналишини аниклаб берувчи Ё. оқими зичлигини ифодалайдиган вектор. У фотометрияда амалий аҳамиятга эга, унинг ёрдамида Ё.нинг ҳажм зичлиги, Ё. оқимининг ютилиши, сиртнинг ёритилганлиги ва б. аникланади. Ёруғлик кванти — фотон энергияси. Ё. тўлқин тарқатиш б-н бирга корпускуляр, яъни квант табиатга ҳам эга бўлишини М. Планк исботлаган. Планк назариясига кўра, Ё. модданинг атом, молекулаларидан узлуксиз оқим тарзида эмас, балки аниқ миқдордаги айрим улушлар тарзида чиқади ва уларга шундай улушлар тарзида ютилади. Бу улушлар квантлардир. Фотоэффект ҳодисасини шу назарияга асосланиб тушунтириш мумкин. Квант механика қонунлари ҳам шу назарияга асосланган. Ёруғлик кучи — кўринувчи нурланиш манбаининг муайян йўналишда ёруғланишини ифодалайдиган Ё. катталиги. Ё. манбаидан фазовий бурчак бирлиги О. да тарқалаётган Ё. оқими Ф ни ифодалайди: /=ФД2. Халқаро бирликлар тизими СИда кандела (кд) Ё. кучи ўлчов бирлиги деб қабул қилинган. Ё. кучини аниқлаш ёритиш техникасида (уйжойларни ёритиш), тиббиётда (ёруғлик б-н даволаш), и. т. ишларида амалий аҳамиятга эга. Ёруғлик оқими. Ё. энергиясини сезишда, табиийки, кўз алоҳида аҳамиятга эга. Инсон кўзининг турли рангдаги Ё.ни сезиш қобилияти ҳам турлича. Шунинг учун бирор сирт орқали ўтаётган Ё.нинг тўлқин энергияси эмас, балки бу Ё. энергиясининг бевосита кўзга таъсир этиб кўриш сезгиси уйғотадиган қисми аҳамиятли. Бирор сирт орқали вақт бирлиги ичида ўтадиган ва кўриш сезгиси б-н баҳоланадиган ёруғлик энергияси Ё. оқими деб аталади, яъни Ф= W/t, бунда Ф — Ё. оқими; t — Ё. тушаётган вақт оралиғи; W — сирт орқали ўтаётган, яъни фазовий бурчак О. да тарқалаётган Ё. энергияси. Агар W — нуқтавий манбадан барча йўналишлар бўйича тарқалаётган Ё. энергиясини ифодаласа, Ф — тўла Ё. оқимини билдиради. Ё. оқимининг ўлчов бирлиги қилиб люмен (лм) қабул қилинган. У Ё. кучи 1 қд бўлган манбанинг фазовий бурчак 1 ср да ҳосил қиладиган Ё. оқимини ифодалайди: 1 кд1 ср=1 лм. Ёруғлик энергияси — инсон кўзи сезадиган электромагнит тўлқинлар энергияси қисми. У Ё. оқимининг ёритиш давомлилигига кўпайтмасига тенг. Ё. энергияси бирлиги — люмен х хсекунд (лмс).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.