Yoş turklar
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 61–62-b. — ziyouz.com
Yoş turklar — 19a. oxiri va 20a. boşlarida Usmonli turk imperiyasidagi inqilobiy harakat qatnaşçilari, «Ittihod va taraqqiy» partiyasi a'zolari. Yo. t. (ular dastlab özlarini Yangi usmonlilar deb ataşgan)ning asosiy maqsadi sulton Abdulhamid II (1842— 1918)ning istibdodini konstitutsion tuzum b-n almaştiriş, Turkiyada ajnabiylar hukmronligiga qarşi kuraş va demokratik jamiyat quriş bölgan. Ziyo Gökalp (1876—1924) Yo. t.ning asosiy mafkuraçisi edi. Yo. t. mamlakatda norozilik mitinglari va namoyişlarni doimiy ravişda ötkazib turgan. Abdulhamid II ularga qarşi şafqatsiz kuraş olib bordi. 1908 y. sultonlikka qaraşli Makedoniyada Yo. t.ning ta'siri nihoyatda kuçaydi, ularning taşkilotiga 15000 kişi a'zo böldi. Bu paytda Makedoniyada ijtimoiysiyosiy va etnik vaziyat ham ança keskinlaşgan edi. 1908 y. 3 iyulda Resne ş.da leytenant Ahmad Niyoziy rahbarligida partizan otryadlari, 6 iyulda mayor Anvarbey (q. Anvar Poşo) boşçiligida askarlar sulton zulmiga qarşi qözğolon kötardi. Oradan köp ötmay bu inqilobga Makedoniyadagi turk harbiy qismlari qöşildi. Yo. t.ning Salonikidagi «Ittihod va taraqqiy» qömitasi unga rahbarlik qildi. 23 iyulda Yo. t.ning inqilobçi otryadlari Makedoniyaning Saloniki, Monastir va b. şaharlariga tantanali ravişda kirib keldi. Inqilob tez orada mamlakatning Sinop, Trabzon, Diyorbakr, Badlis, Izmir kabi markaziy şaharlariga ham tarqaldi. 24 iyul keçqurun sulton Abdulhamid II Turkiyada 1876 y.dagi Konstitutsiyani qayta tiklaş va parlamentga saylov ötkaziş töğrisidagi farmonni imzolaşga majbur böldi. Mamlakatda Yo. t. inqilobi ğalaba qozondi. Turkiyada demokratik erkinliklar örnatildi, 40000 siyosiy mahbus ozod qilindi, siyosiy muhojirlarga öz vataniga qaytiş uçun ruxsat berildi. Saltanatdagi barça fuqarolar teng huquqli usmonlilar deb e'lon etildi, köplab gaz. va jur. lar çiqarildi. Biroq 1909 y. apr.da Abdulhamid II Ğarb davlatlarining yordamiga tayanib, istibdod siyosatini qayta örnatdi. Makedoniyadan çaqirilgan armiya yordamida aksilinqilob tez orada bostirildi. Ammo 27 apr.da Abdulhamid II taxtdan tuşirilib, Yo. t. Muhammad V Raşidni (hukmronligi: 1909—18) sulton deb e'lon qildilar. Hokimiyatda asosiy örinni Yo. t.ning yölboşçilari Tal'at Poşo, Anvar Poşo, Jamol Poşo egallay boşladi. ItaliyaTurkiya uruşi (1911 —12)da Turkiya yengilgaç, 1911 y.da ittihodçilardan ajralib çiqqan muxolifatdagi «Hurriyat va i'tilof» jamiyati bundan foydalanib, 1912 y. hokimiyatni egalladi. Lekin 1913 y. yanv.da bölgan harbiy töntariş natijasida Turkiyada yana Yo. t. hokimiyati töliq örnatildi. Tal'at Poşo, Anvar Poşo, Jamol Poşodan iborat triumvirat (uçlik) hokimiyatni boşqara boşladi. Ular turkçilik va islomçilik siyosatini izçil davom ettirib, taşqi faoliyatda Germaniyaga yaqinlaşdilar. Turkiya Germaniya tomonida turib Birinçi jahon uruştz. tortildi. Turkiya Iroq, Hijoz va Misrda Angliyaga qarşi, Kavkaz va Eronda Rossiyaga qarşi jang harakatlarini olib bordi. Turkiya uruşda yengilgaç, Yo. t. hukumati iste'foga çiqdi. Jamol Poşo va Anvar Poşo keyinçalik Turkistonga kelişdi. Yo. t. faoliyati taqiklandi. Ad.: Ziyo Gökalp, Turkçilik asoslari, T., 1994; Rajabov Q. K., Mustaqil Turkiston fikri uçun mujodalalar, T., 2000; Özbekistonning yangi tarixi, 1kitob [Turkiston çor Rossiyasi mustamlakaçiligi davrida], T., 2000.
Qahramon Rajabov.
Q.: Anvar poşo
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЁШ ТУРКЛАР — 19а. охири ва 20а. бошларида Усмонли турк империясидаги инқилобий ҳаракат қатнашчилари, «Иттиҳод ва тараққий» партияси аъзолари. Ё. т. (улар дастлаб ўзларини Янги усмонлилар деб аташган)нинг асосий мақсади султон Абдулҳамид II (1842— 1918)нинг истибдодини конституцион тузум б-н алмаштириш, Туркияда ажнабийлар ҳукмронлигига қарши кураш ва демократик жамият қуриш бўлган. Зиё Гўкалп (1876—1924) Ё. т.нинг асосий мафкурачиси эди. Ё. т. мамлакатда норозилик митинглари ва намойишларни доимий равишда ўтказиб турган. Абдулҳамид II уларга қарши шафқатсиз кураш олиб борди. 1908 й. султонликка қарашли Македонияда Ё. т.нинг таъсири ниҳоятда кучайди, уларнинг ташкилотига 15000 киши аъзо бўлди. Бу пайтда Македонияда ижтимоийсиёсий ва этник вазият ҳам анча кескинлашган эди. 1908 й. 3 июлда Ресне ш.да лейтенант Аҳмад Ниёзий раҳбарлигида партизан отрядлари, 6 июлда майор Анварбей (қ. Анвар Пошо) бошчилигида аскарлар султон зулмига қарши қўзғолон кўтарди. Орадан кўп ўтмай бу инқилобга Македониядаги турк ҳарбий қисмлари қўшилди. Ё. т.нинг Салоникидаги «Иттиҳод ва тараққий» қўмитаси унга раҳбарлик қилди. 23 июлда Ё. т.нинг инқилобчи отрядлари Македониянинг Салоники, Монастир ва б. шаҳарларига тантанали равишда кириб келди. Инқилоб тез орада мамлакатнинг Синоп, Трабзон, Диёрбакр, Бадлис, Измир каби марказий шаҳарларига ҳам тарқалди. 24 июль кечқурун султон Абдулҳамид II Туркияда 1876 й.даги Конституцияни қайта тиклаш ва парламентга сайлов ўтказиш тўғрисидаги фармонни имзолашга мажбур бўлди. Мамлакатда Ё. т. инқилоби ғалаба қозонди. Туркияда демократик эркинликлар ўрнатилди, 40000 сиёсий маҳбус озод қилинди, сиёсий муҳожирларга ўз ватанига қайтиш учун рухсат берилди. Салтанатдаги барча фуқаролар тенг ҳуқуқли усмонлилар деб эълон этилди, кўплаб газ. ва жур. лар чиқарилди. Бироқ 1909 й. апр.да Абдулҳамид II Ғарб давлатларининг ёрдамига таяниб, истибдод сиёсатини қайта ўрнатди. Македониядан чақирилган армия ёрдамида аксилинқилоб тез орада бостирилди. Аммо 27 апр.да Абдулҳамид II тахтдан туширилиб, Ё. т. Муҳаммад V Рашидни (ҳукмронлиги: 1909—18) султон деб эълон қилдилар. Ҳокимиятда асосий ўринни Ё. т.нинг йўлбошчилари Талъат Пошо, Анвар Пошо, Жамол Пошо эгаллай бошлади. ИталияТуркия уруши (1911 —12)да Туркия енгилгач, 1911 й.да иттиҳодчилардан ажралиб чиққан мухолифатдаги «Ҳуррият ва иътилоф» жамияти бундан фойдаланиб, 1912 й. ҳокимиятни эгаллади. Лекин 1913 й. янв.да бўлган ҳарбий тўнтариш натижасида Туркияда яна Ё. т. ҳокимияти тўлиқ ўрнатилди. Талъат Пошо, Анвар Пошо, Жамол Пошодан иборат триумвират (учлик) ҳокимиятни бошқара бошлади. Улар туркчилик ва исломчилик сиёсатини изчил давом эттириб, ташқи фаолиятда Германияга яқинлашдилар. Туркия Германия томонида туриб Биринчи жаҳон уруштз. тортилди. Туркия Ироқ, Ҳижоз ва Мисрда Англияга қарши, Кавказ ва Эронда Россияга қарши жанг ҳаракатларини олиб борди. Туркия урушда енгилгач, Ё. т. ҳукумати истеъфога чиқди. Жамол Пошо ва Анвар Пошо кейинчалик Туркистонга келишди. Ё. т. фаолияти тақикланди. Ад.: Зиё Гўкалп, Туркчилик асослари, Т., 1994; Ражабов Қ. К., Мустақил Туркистон фикри учун мужодалалар, Т., 2000; Ўзбекистоннинг янги тарихи, 1китоб [Туркистон чор Россияси мустамлакачилиги даврида], Т., 2000.
Қаҳрамон Ражабов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.