Yoyiluvçanlik

Yoyiluvçanlik — qattiq jismlar (mas, metall va qotişmalar)ning mexanik kuçlaniş va uzgarmas (statik) nagruzka (yuk, kuç) ta'sirida sekinasta uzluksiz plastik deformatsiyalanişi (q. Deformatsiya). Yo. hodisasi bir neça yuz yillar oldin sezilgan. Biroq metall va qotişmalar, rezina, şişalarning Yo. xossalari 1940 y.lardan boşlab izçil ravişda tekşirila boşlangan. Texnikaning rivojlanişi b-n yuqori tra va nagruzkada işlaydigan maşina detallari (buğ va gaz turbinalari, reaktiv dvigatellar va raketalarning disk va kuraklari)ning Yo. xossalari aniklangan. Natijada bu detallarni maxsus konstruksion materiallar (olovbardoş qotişmalar)dan tayyorlaşga töğri keldi. Yo. faqat yuqori tralardagina emas, balki past tralarda ham vujudga keladi. Mas, kadmiyda — 269° da, temirda — 169° da Yo. seziladi. Suyukdaniş trasi past bölgan metallar (qörğoşin, alyuminiy), beton, yoğoç, rezina, kauçuk, plastmassalarda Yo.ni xona trasida ham kuzatiş mumkin. Betonga xos Yo. uning kançalik yangiligiga boğliq böladi. Metall va qotişmalardagi Yo.ni çöziş, buraş va egiş usuli b-n aniqlaş mumkin. Bulardan eng keng tarqalgani çöziş usulidir. Bunda sinaladigan metalldan namuna tayyorlanadi va uning ikki uçini qisqiçlarga mahkamlab, peçga kiritiladi va zarur tragaça qizdiriladi. Namunaga uzgarmas nagruzka uzoq ta'sir ettiriladi. Tra termoelektrik pirometr bn, deformatsiya esa maxsus asbob b-n ulçanadi. Özgarmas nagruzka qança kiçik bölsa, Yo. şunça sekin boradi va namuna şunça uzok, vaqtga çidaydi. Metall va qotişmalarning uzoq davom etadigan özgarmas nagruzkaga qarşilik körsatiş xossasi uning Yo. çegarasi deb ataladi. Metallarning yuqori tradagi mexanik xossalari ularning Yo. çegaralariga boğliq. Maşinalarning yuqori trada mexanik nagruzkalarda işlaydigan detallari uçun Yo.ning ahamiyati katta.