Yulduzli osmon
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 20-b. — ziyouz.com
Yulduzli osmon — tunda osmon gumbazida körinadigan yoritqiçlar töplami. Osmonning tungi yarmisida oddiy qöz bilan taxm. 2,5 mingta yulduzni (6yulduz kattaligigaça) köriş mumkin, ularning köpçiligi Somon Yöli va uning yaqinida joylaşgan. Teleskopdan foydalanib köproq yulduzlarni köriş mumkin.
Osmon gumbazidan zarur yulduzlarni topişni osonlaştiriş uçun Yu.o. ni har bir sohadagi eng ravşan yulduzlarini töğri çiziqlar bilan biror şaklga öxşatib xayoliy tuşuntirib, yulduz turkumlari deb nomlanuvçi sohalarga taqsimlaş mumkin (q. Yulduzlar). Turqumlarning nomlari qisman yunon afsonalari (mas, Andromeda, Persey, Pegas), qadimiy xalqlarning dehqonçilik, çorvaçilik, ovçilik (Hökizboqar, Baliq, Quyon, Öqyoy) nomlari bilan boğlangan. Keyinçalik ularga texnika rivojlanişi bilan boğliq nomlar berila boşlandi (mas, Sekstant, Mikroskop). Hrzir jami 88 ta yulduz turkumlarining nomlari bor, ularning orasidagi çegaralar 1930 yilda Xalqaro astronomik kengaş tomonidan tasdiqlangan. Yulduz turkumlaridagi ravşan yulduzlar, odatda, yunon harf va sonlari bilan belgilanadi. Ayrim yulduz turlari maxsus belgilarga ega (mas, özgaruvçan yulduzlar kiçik lotin harflari bilan belgilanadi). Bir qator yulduzlar xususiy nomlariga ega (Altoir, Arktur, Vega, Sirius). Yulduzlarning köpçiligi esa uşbu yulduz haqida ma'lumotlar berilgan jadval (katalog) nomi va undagi tartib soni bilan belgilanadi.
Yu.o.da, yulduzlar tödasi, yulduz assotsiatsiyalari, galaktik tumanliklar, galaktikalar, kvazarlar, galaktikalar tödalari va boşqalarni; Quyoş sistemasiga kiruvçi jismlar: sayyoralar, sayeralarning yöldoşlari, kiçik sayyoralar, kometalar, sun'iy kosmik obyektlarni; Yer sun'iy yöldoşlari va kosmik zondlargş kuzatiş mumkin. Yerning öz öqi atrofida, şu bilan birga, Quyoş atrofida aylanişi sababli, osmon gumbazining sutkalik körinma harakatlanişi hamda Quyoşning yulduzlararo yillik körinma siljişi tufayli Yu.o. körinişi muntazam özgarib turadi.
Q.: Yulduzlar
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЮЛДУЗЛИ ОСМОН — тунда осмон гумбазида кўринадиган ёритқичлар тўплами. Осмоннинг тунги ярмисида оддий қўз билан тахм. 2,5 мингта юлдузни (6юлдуз катталигигача) кўриш мумкин, уларнинг кўпчилиги Сомон Йўли ва унинг яқинида жойлашган. Телескопдан фойдаланиб кўпроқ юлдузларни кўриш мумкин.
Осмон гумбазидан зарур юлдузларни топишни осонлаштириш учун Ю.о. ни ҳар бир соҳадаги энг равшан юлдузларини тўғри чизиқлар билан бирор шаклга ўхшатиб хаёлий тушунтириб, юлдуз туркумлари деб номланувчи соҳаларга тақсимлаш мумкин (қ. Юлдузлар). Турқумларнинг номлари қисман юнон афсоналари (мас, Андромеда, Персей, Пегас), қадимий халқларнинг деҳқончилик, чорвачилик, овчилик (Ҳўкизбоқар, Балиқ, Қуён, Ўқёй) номлари билан боғланган. Кейинчалик уларга техника ривожланиши билан боғлиқ номлар берила бошланди (мас, Секстант, Микроскоп). Ҳрзир жами 88 та юлдуз туркумларининг номлари бор, уларнинг орасидаги чегаралар 1930 йилда Халқаро астрономик кенгаш томонидан тасдиқланган. Юлдуз туркумларидаги равшан юлдузлар, одатда, юнон ҳарф ва сонлари билан белгиланади. Айрим юлдуз турлари махсус белгиларга эга (мас, ўзгарувчан юлдузлар кичик лотин ҳарфлари билан белгиланади). Бир қатор юлдузлар хусусий номларига эга (Алтоир, Арктур, Вега, Сириус). Юлдузларнинг кўпчилиги эса ушбу юлдуз ҳақида маълумотлар берилган жадвал (каталог) номи ва ундаги тартиб сони билан белгиланади.
Ю.о.да, юлдузлар тўдаси, юлдуз ассоциациялари, галактик туманликлар, галактикалар, квазарлар, галактикалар тўдалари ва бошқаларни; Қуёш системасига кирувчи жисмлар: сайёралар, сайераларнинг йўлдошлари, кичик сайёралар, кометалар, сунъий космик объектларни; Ер сунъий йўлдошлари ва космик зондларгш кузатиш мумкин. Ернинг ўз ўқи атрофида, шу билан бирга, Қуёш атрофида айланиши сабабли, осмон гумбазининг суткалик кўринма ҳаракатланиши ҳамда Қуёшнинг юлдузлараро йиллик кўринма силжиши туфайли Ю.о. кўриниши мунтазам ўзгариб туради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.