Yulduzlar
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 16–19-b. — ziyouz.com
Yulduzlar — Quyoş singari yoruğlik soçuvçi osmon jismlari; asosan, qaynoq plazmadan tarkib topgan, Gravitatsiya (tortişiş) kuçlari ta'sirida gazçang muhiti (asosan, vodorod va geliy) dan hosil böladi. Yu. markazida yuqori ziçlik va yuqori t-ra (çamasi 10—12 mln.K) vujudga kelganda elementlarining sintezlaniş termoyadro reaksiyasi sodir böladi (q. Termoyadro reaksiyalari). Quyoş Yerdan taxm. 150 mln. km uzoqda, Galaktikamizdagi Yu. esa unga qaraganda ming, hatto million marta uzoqda joylaşgan. Eng yaqin yulduzlargaça bölgan masofa Yerdan Quyoşgaça bölgan masofadan 66 ming barobar katta. Quyoş Yerga yaqin bölgani uçun yulduzlardan katta bölib körinadi. Yoruğlik Quyoşdan Yerga 8,3 min.da, bizgaça eng yaqin bölgan Sentavrning a sidan yoruğlik 4 yilu 3 oyda yetib keladi. Şuning uçun Yu. bizga (katta teleskoplarda ham) hamma vaqt yoruğ nuqta bölib körinadi. Teleskopsiz osmon sferasida köpi bilan olti ming, kiçik teleskopda bir neça ön ming, katta teleskopda esa bir neça yuz mln. Yu.ni köriş mumkin. Bizning Galaktikamizda hammasi bölib taxm. 120 mlrd. Yu. bor. Yu.ni örganiş insonlarning moddiy hayot ehtiyoji (kalendar tuziş, aniq vaqtni belgilaş, sayohat vaqtida Yu.ga qarab yönalişni aniqlaş va boşqalar) taqozo qilgan. Qadimdayoq yulduzli osmon burjlar, turkumlarga bölingan. Aristotel davri (mil. av. 4-asr) dan boşlab bir neça yuz yillar davomida Yu.ning bir-biriga nisbatan osmonda egallagan örni özgarmas, ular osmonga «qadab qöyilgan», deb hisoblangan. Şuning uçun qadimiy zamonlarda kişilar yulduzli osmonni özgarmas deb hisoblab, Yu.ning osmon sferasida egallagan örnini aniklaganlar va Yu. jadvallarini tuzganlar (mas, Gipparx, mil. av. 2-asr, Uluğbek, 15-asr). Bu jadvallar yordamida vaqt, joyning geografik koordinatalari aniqlangan. Xira Yu. jadvallari ham tuzilgan va ular köpgina amaliy masalalarni hal etişda qöllanilmoqda. Bundan ming yil avval arab astronomlari yoruğligini özgartirib turuvçi yulduzni topganlar va unga
Algol (şayton közi) deb nom berganlar. Hozir bunday Yu. juda köp topilgan (q. Özgaruvçan yulduzlar). 16-asr oxirida italiyalik astronom J. Bruno Yu.ni ham Quyoş singari uzoqsa joylaşgan jismlar deb tuşuntirgan. 1595 yilda nemis astronomi I.Fabritsius birinçi marta özgaruvçan Yu.ni, 1650 yilda italiyalik olim J.Riççoli köşaloq Yu.ni, 1718 yilda ingliz astronomi E. Galley 3 ta Yu.ning öziga xos harakatini, 18-asr örtalarida M.V.Lomonosov, nemis olimi I.Kant, ingliz astronomlari T.Rayt hamda V.Gerşel va boşqalar Kuyoş sistemasipk kaşf etdilar.
19-asrning 2-yarmida Yu.ni tekşirişga avval spektroskopiya, keyinçalik fotografiya qöllanila boşlandi. 20-asr boşlaridan fizika fani yutuqlaridan foydalanib, Yu.ning fizik tabiatini örganişga va evolyutsion qonunlarini tadqiq qilişga kirişildi.
Yu.ning asosiy körsatkiçlari ularning massalari, radiuslari va yorqinligi hisoblanadi. Yu. ravşanligi, yorqinligi va rangi böyiça bir-biridan ança farq qiladi. Mas, faqat katta teleskoplardagina kuzatiladigan eng xira Yu. oddiy közga körinadigan eng yoruğ Yu.dan mlrd. marta kam yoritadi. Yu.ning rangi ularning spektrlarini taqqoslaganda yaqqol namoyon böladi. Yu. spektrlariga köra spektral sinflarga ajratilgan. Bunday sinflarga ajratişning asosi Yu.ning trasidir. Ma'lumki, Yu. soçayotgan nur energiyasi ularning atmosferasi orqali tarqaladi. Demak, Yu. spektrini tekşirişdan ularning atmosferasi töğrisida fizikaviy va kimyoviy ma'lumotlar olinadi. Mas, Yu. spektriga köra ular atmosferasining trasi, gaz bosimi, kimyoviy tarkibi bir-biridan keskin farq qilmaydi. Bu kattaliklar köpinça Quyoş parametrlariga nisbatan ifodalanadi. Yu. olami turlituman bölib, ba'zilari hajm jihatdan Quyoşga nisbatan mln. marta katta va yorqin (gigant yulduzlar); köpgina Yu. ölçami va yorqinligi jihatdan Quyoşga nisbatan ança kiçik (karlik Yu.) böladi. Ziçligi jihatidan siyraklaşgan va öta ziç Yu. mavjud. Bir qator gigant Yu.ning örtaça ziçligi suv ziçligiga nisbatan yuz ming marta kiçik, boşqalariniki (mas, oq karliklarniki) yuz ming marta katta. Ba'zi Yu. kuçli çaqnaşi natijasida taşqi qobiğidagi ma'lum massasini taşlab yuborib yorqinligini davriy özgartirib turadi va ular özgaruvçan yulduzlar deb ataladi. Yangi yulduzlart esa yorqinlik tezda ortib boradi. Şu bilan birga kiçikroq Yu. bir neça sutka kattalaşib, undan gaz qobiği ajraladi va kengayişni davom ettirib fazoga yoyiladi. Söngra yana kiçikroq ölçamga qisqaradi. Çaqnaş paytida köproq özgaradigan öta yangi Yu. ham bor. Yu.ning spektrlarini örganiş ularning atmosferasidagi kimyoviy tarkibini aniqlaşga imkon beradi. Yu. ham Quyoş singari Yerdagi mavjud kimyoviy elementlardan tarkib topgan. Yu.da vodorod (oğirligiga nisbatan taxm. 70%) va geliy (taxm. 25%) köproq, qolgan elementlar (kislorod, azot, temir, uglerod, neon) taxm. Yerdagidek uçraydi. Yu. köpinça umumiy oğirlik markazi atrofida aylanuvçi juft bölib joylaşadi; bular qöşaloq yulduzlar deb ataladi. Uçlamçi va karrali sistemada harakatlanadigan Yu. ham uçraydi (q. Karrali yulduzlar). Yu.ning spektral sinflari va yorqinliklari orasida boğlaniş bölib, bu Gerşprung — Ressel diagrammasi deb ataladi. Bu diagrammada Yu. yorqinliklariga köra ma'lum guruhlarga ajratiladi. Bir xil spektral sinflar (yoki bir xil tra) dagi
Yulduzlar: Massalari bir xil bölgan yulduzlarning ölçamlari turliça bölişi mumkin (Kuyoşning kizil gigantga, oqkarlikning Quyoşga nisbatan ölçamlari va h.k. körsatilgan). Yu. yorqinliklarining turliça bölişi ularning radiuslari farq qilişini qörsatadi.
Yu.ning massasi faqat qöşaloq Yu.dagina bevosita topiladi. Yakka Yu.ning massasi esa ularning mutlaq yorqinligi yoki boşqa xossalari asosida çamalanadi. Qöşaloq Yu.dan birining ikkinçisi atrofida aylaniş davri va ular orasidagi masofa kuzatiş natijasida aniqlanib, osmon me~ xanikasi qonunlari asosida bu Yu.ning massasi hisoblanadi. Statistik analizdan Yu.ning massalari va yorqinliklari orasida boğlaniş mavjud ekanligi ma'lum. Bu boğlaniş «massa — yorqinlik» diagrammasi bilan ifodalanadi. Yakka Yu.ning massalari ularning yorqinligiga köra şu diagramma yordamida topiladi. Yu.ning içki tuzilişini bevosita kuzatişdan aniqlab bölmaydi. Uning massasi, radiusi va yorqinligiga qöra Yu. içki tuziliş modeli nazariy yaratiladi. Yu.ning t-rasi sirtida bir neça ming gradus, içida bir neça ön mln. gradusgaça bölişi mumkin. Bunday trada modda faqat ionlaşgan atomlar holatidagina böladi. Şuning uçun Yu.ning içki tuzilişi modelini yasaşda ideal gazlar nazariyasidan keng foydalaniladi.
Yu.ning Galaktikada harakatlanişi natijasida vaqt ötişi bilan özaro joylaşişi (örni) sekin-asta özgaradi. Fazoda Yu. juda katta Yu. sistemasi — galaktikatl hosil qiladi. Bizning Galaktikamiz tarkibiga (Quyoşga taalluqli bölgan) 100 mlrd.dan ortiq Yu. kiradi. Galaktikalarning tuzilişini örganiş şuni körsatadiki, bunda köpgina Yu. yulduzlar tödasi, yulduz assotsiatsiyalari va boşqalar hosil qilib guruhlanadi. Yu. bir-birini töldiruvçi ikkita yönalişda örganiladi. Yulduz astronomiyasida Yu. biror xususiyati bilan tavsiflanuvçi obyekt sifatida qaralib, ularning harakati, galaktika va tödalarda taqsimlanişi, turli statik qonunlari örganiladi. Astrofizikada Yu.da sodir böladigan fizik jarayonlar, ularning tuzilişi, evolyutsiyasi, nurlanişi örganiladi.
Yu. energiyasining asosiy manbai yengil yadrolardan oğir yadrolar paydo böladigan termoyadro reaksiyasidir. Energiyaning ajralişi va uzatilişi nazariyasi asosida Yu.ning içki tuzilişi va tabiati haqida fikr yuritiladi. Yu.da vodorodning geliyga aylanişi tufayli Yu. gazining molekulyar oğirligi ortib, yadro siqiladi, t-ra yanada kötariladi, yadro atrofidagi gaz esa kengayadi. Bu gaz fazoga tarqalib ketişi natijasida Yu. oq mitti Yu. bölib qoladi. Ba'zi massiv Yu. yadrosi şu darajada siqilişi mumkinki, natijada ularning radiusi taxm. 10 km ça bölib, neytron Yu.ga aylanadi. Bunday Yu., asosan, radionurlanişda kuzatiladi va pulsarlar deb ataladi. Ular öta yangi yulduz hosilasi mahsulidir. Köpçilik Yu. ikki, uç va undan köp sonli bölib, ular özaro dinamik boğliq sistemalarni hosil qiladi. Özbekistonda Yu. Özbekiston FA Astronomiya instituti va Özbekiston milliy un-ti astronomlari tomonidan örganilmoqda (yana q. Astronomiya).
Karomat Mirtojiyeva.
Q.: Astronomiya, Karrali yulduzlar, Özgaruvçan yulduzlar, Termoyadro reaksiyalari
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЮЛДУЗЛАР — Қуёш сингари ёруғлик сочувчи осмон жисмлари; асосан, қайноқ плазмадан таркиб топган, Гравитация (тортишиш) кучлари таъсирида газчанг муҳити (асосан, водород ва гелий) дан ҳосил бўлади. Ю. марказида юқори зичлик ва юқори т-ра (чамаси 10—12 млн.К) вужудга келганда элементларининг синтезланиш термоядро реакцияси содир бўлади (қ. Термоядро реакциялари). Қуёш Ердан тахм. 150 млн. км узоқда, Галактикамиздаги Ю. эса унга қараганда минг, ҳатто миллион марта узоқда жойлашган. Энг яқин юлдузларгача бўлган масофа Ердан Қуёшгача бўлган масофадан 66 минг баробар катта. Қуёш Ерга яқин бўлгани учун юлдузлардан катта бўлиб кўринади. Ёруғлик Қуёшдан Ерга 8,3 мин.да, бизгача энг яқин бўлган Центаврнинг а сидан ёруғлик 4 йилу 3 ойда етиб келади. Шунинг учун Ю. бизга (катта телескопларда ҳам) ҳамма вақт ёруғ нуқта бўлиб кўринади. Телескопсиз осмон сферасида кўпи билан олти минг, кичик телескопда бир неча ўн минг, катта телескопда эса бир неча юз млн. Ю.ни кўриш мумкин. Бизнинг Галактикамизда ҳаммаси бўлиб тахм. 120 млрд. Ю. бор. Ю.ни ўрганиш инсонларнинг моддий ҳаёт эҳтиёжи (календарь тузиш, аниқ вақтни белгилаш, саёҳат вақтида Ю.га қараб йўналишни аниқлаш ва бошқалар) тақозо қилган. Қадимдаёқ юлдузли осмон буржлар, туркумларга бўлинган. Аристотель даври (мил. ав. 4-аср) дан бошлаб бир неча юз йиллар давомида Ю.нинг бир-бирига нисбатан осмонда эгаллаган ўрни ўзгармас, улар осмонга «қадаб қўйилган», деб ҳисобланган. Шунинг учун қадимий замонларда кишилар юлдузли осмонни ўзгармас деб ҳисоблаб, Ю.нинг осмон сферасида эгаллаган ўрнини аниклаганлар ва Ю. жадвалларини тузганлар (мас, Гиппарх, мил. ав. 2-аср, Улуғбек, 15-аср). Бу жадваллар ёрдамида вақт, жойнинг географик координаталари аниқланган. Хира Ю. жадваллари ҳам тузилган ва улар кўпгина амалий масалаларни ҳал этишда қўлланилмоқда. Бундан минг йил аввал араб астрономлари ёруғлигини ўзгартириб турувчи юлдузни топганлар ва унга
Алгол (шайтон кўзи) деб ном берганлар. Ҳозир бундай Ю. жуда кўп топилган (қ. Ўзгарувчан юлдузлар). 16-аср охирида италиялик астроном Ж. Бруно Ю.ни ҳам Қуёш сингари узоқца жойлашган жисмлар деб тушунтирган. 1595 йилда немис астрономи И.Фабрициус биринчи марта ўзгарувчан Ю.ни, 1650 йилда италиялик олим Ж.Риччоли кўшалоқ Ю.ни, 1718 йилда инглиз астрономи Э. Галлей 3 та Ю.нинг ўзига хос ҳаракатини, 18-аср ўрталарида М.В.Ломоносов, немис олими И.Кант, инглиз астрономлари Т.Райт ҳамда В.Гершель ва бошқалар Куёш системасипк кашф этдилар.
19-асрнинг 2-ярмида Ю.ни текширишга аввал спектроскопия, кейинчалик фотография қўлланила бошланди. 20-аср бошларидан физика фани ютуқларидан фойдаланиб, Ю.нинг физик табиатини ўрганишга ва эволюцион қонунларини тадқиқ қилишга киришилди.
Ю.нинг асосий кўрсаткичлари уларнинг массалари, радиуслари ва ёрқинлиги ҳисобланади. Ю. равшанлиги, ёрқинлиги ва ранги бўйича бир-биридан анча фарқ қилади. Мас, фақат катта телескоплардагина кузатиладиган энг хира Ю. оддий кўзга кўринадиган энг ёруғ Ю.дан млрд. марта кам ёритади. Ю.нинг ранги уларнинг спектрларини таққослаганда яққол намоён бўлади. Ю. спектрларига кўра спектрал синфларга ажратилган. Бундай синфларга ажратишнинг асоси Ю.нинг трасидир. Маълумки, Ю. сочаётган нур энергияси уларнинг атмосфераси орқали тарқалади. Демак, Ю. спектрини текширишдан уларнинг атмосфераси тўғрисида физикавий ва кимёвий маълумотлар олинади. Мас, Ю. спектрига кўра улар атмосферасининг траси, газ босими, кимёвий таркиби бир-биридан кескин фарқ қилмайди. Бу катталиклар кўпинча Қуёш параметрларига нисбатан ифодаланади. Ю. олами турлитуман бўлиб, баъзилари ҳажм жиҳатдан Қуёшга нисбатан млн. марта катта ва ёрқин (гигант юлдузлар); кўпгина Ю. ўлчами ва ёрқинлиги жиҳатдан Қуёшга нисбатан анча кичик (карлик Ю.) бўлади. Зичлиги жиҳатидан сийраклашган ва ўта зич Ю. мавжуд. Бир қатор гигант Ю.нинг ўртача зичлиги сув зичлигига нисбатан юз минг марта кичик, бошқалариники (мас, оқ карликларники) юз минг марта катта. Баъзи Ю. кучли чақнаши натижасида ташқи қобиғидаги маълум массасини ташлаб юбориб ёрқинлигини даврий ўзгартириб туради ва улар ўзгарувчан юлдузлар деб аталади. Янги юлдузларт эса ёрқинлик тезда ортиб боради. Шу билан бирга кичикроқ Ю. бир неча сутка катталашиб, ундан газ қобиғи ажралади ва кенгайишни давом эттириб фазога ёйилади. Сўнгра яна кичикроқ ўлчамга қисқаради. Чақнаш пайтида кўпроқ ўзгарадиган ўта янги Ю. ҳам бор. Ю.нинг спектрларини ўрганиш уларнинг атмосферасидаги кимёвий таркибини аниқлашга имкон беради. Ю. ҳам Қуёш сингари Ердаги мавжуд кимёвий элементлардан таркиб топган. Ю.да водород (оғирлигига нисбатан тахм. 70%) ва гелий (тахм. 25%) кўпроқ, қолган элементлар (кислород, азот, темир, углерод, неон) тахм. Ердагидек учрайди. Ю. кўпинча умумий оғирлик маркази атрофида айланувчи жуфт бўлиб жойлашади; булар қўшалоқ юлдузлар деб аталади. Учламчи ва каррали системада ҳаракатланадиган Ю. ҳам учрайди (қ. Каррали юлдузлар). Ю.нинг спектрал синфлари ва ёрқинликлари орасида боғланиш бўлиб, бу Гершпрунг — Рессел диаграммаси деб аталади. Бу диаграммада Ю. ёрқинликларига кўра маълум гуруҳларга ажратилади. Бир хил спектрал синфлар (ёки бир хил тра) даги
Юлдузлар: Массалари бир хил бўлган юлдузларнинг ўлчамлари турлича бўлиши мумкин (Куёшнинг кизил гигантга, оқкарликнинг Қуёшга нисбатан ўлчамлари ва ҳ.к. кўрсатилган). Ю. ёрқинликларининг турлича бўлиши уларнинг радиуслари фарқ қилишини қўрсатади.
Ю.нинг массаси фақат қўшалоқ Ю.дагина бевосита топилади. Якка Ю.нинг массаси эса уларнинг мутлақ ёрқинлиги ёки бошқа хоссалари асосида чамаланади. Қўшалоқ Ю.дан бирининг иккинчиси атрофида айланиш даври ва улар орасидаги масофа кузатиш натижасида аниқланиб, осмон ме~ ханикаси қонунлари асосида бу Ю.нинг массаси ҳисобланади. Статистик анализдан Ю.нинг массалари ва ёрқинликлари орасида боғланиш мавжуд эканлиги маълум. Бу боғланиш «масса — ёрқинлик» диаграммаси билан ифодаланади. Якка Ю.нинг массалари уларнинг ёрқинлигига кўра шу диаграмма ёрдамида топилади. Ю.нинг ички тузилишини бевосита кузатишдан аниқлаб бўлмайди. Унинг массаси, радиуси ва ёрқинлигига қўра Ю. ички тузилиш модели назарий яратилади. Ю.нинг т-раси сиртида бир неча минг градус, ичида бир неча ўн млн. градусгача бўлиши мумкин. Бундай трада модда фақат ионлашган атомлар ҳолатидагина бўлади. Шунинг учун Ю.нинг ички тузилиши моделини ясашда идеал газлар назариясидан кенг фойдаланилади.
Ю.нинг Галактикада ҳаракатланиши натижасида вақт ўтиши билан ўзаро жойлашиши (ўрни) секин-аста ўзгаради. Фазода Ю. жуда катта Ю. системаси — галактикатл ҳосил қилади. Бизнинг Галактикамиз таркибига (Қуёшга тааллуқли бўлган) 100 млрд.дан ортиқ Ю. киради. Галактикаларнинг тузилишини ўрганиш шуни кўрсатадики, бунда кўпгина Ю. юлдузлар тўдаси, юлдуз ассоциациялари ва бошқалар ҳосил қилиб гуруҳланади. Ю. бир-бирини тўлдирувчи иккита йўналишда ўрганилади. Юлдуз астрономиясида Ю. бирор хусусияти билан тавсифланувчи объект сифатида қаралиб, уларнинг ҳаракати, галактика ва тўдаларда тақсимланиши, турли статик қонунлари ўрганилади. Астрофизикада Ю.да содир бўладиган физик жараёнлар, уларнинг тузилиши, эволюцияси, нурланиши ўрганилади.
Ю. энергиясининг асосий манбаи енгил ядролардан оғир ядролар пайдо бўладиган термоядро реакциясидир. Энергиянинг ажралиши ва узатилиши назарияси асосида Ю.нинг ички тузилиши ва табиати ҳақида фикр юритилади. Ю.да водороднинг гелийга айланиши туфайли Ю. газининг молекуляр оғирлиги ортиб, ядро сиқилади, т-ра янада кўтарилади, ядро атрофидаги газ эса кенгаяди. Бу газ фазога тарқалиб кетиши натижасида Ю. оқ митти Ю. бўлиб қолади. Баъзи массив Ю. ядроси шу даражада сиқилиши мумкинки, натижада уларнинг радиуси тахм. 10 км ча бўлиб, нейтрон Ю.га айланади. Бундай Ю., асосан, радионурланишда кузатилади ва пульсарлар деб аталади. Улар ўта янги юлдуз ҳосиласи маҳсулидир. Кўпчилик Ю. икки, уч ва ундан кўп сонли бўлиб, улар ўзаро динамик боғлиқ системаларни ҳосил қилади. Ўзбекистонда Ю. Ўзбекистон ФА Астрономия институти ва Ўзбекистон миллий ун-ти астрономлари томонидан ўрганилмоқда (яна қ. Астрономия).
Каромат Миртожиева.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.