Yunon-rum kuraşi
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 36–37-b. — ziyouz.com
Yunon-rum kuraşi — sport turi, ikki kişi (sportçi)ning belgilangan qoidalar asosida ğoliblik uçun olişuvi. Yu.r.k. musobaqalari diametri 9 m (ölçami 12x12 m) sport maydonida ötkaziladi. Erkaklar 55, 60, 66, 74, 85, 97 va 120 kg vazn toifasida kuraşadilar. Musobaqalaşiş vaqti 2 min.dan 3 davra, davralar orasidagi tanaffus 30 sek. Yu.r.k.da erkin kuraşdan farqli ravişda raqiblarning oyoq qismidan uşlab usullar bajarişiga ruxsat etilmaydi. Bajarilgan usullar 5 (sof ğalaba), 4 (texnik ustunlik yoki çetlatiş), 3 va 1 oçko bilan baholanadi. Ğolib töplagan oçkolariga köra aniklanadi. Agar kuraşçilardan biri 5 oçkoga mos usul bajarsa, 1,2-davrada ketmaket ğolib deb topilsa, raqibidan 6 oçko farq bilan özib ketsa, şuningdek, hakamlar, murabbiylar va şifokor qaroriga qöra olişuv muddatidan oldin töxtatiladi. qadimiy köp xalqlarning milliy kuraş turlarida zamonaviy Yu.r.k.da qöllaniladigan usullar bölgan (q. Kuraş). Misrdagi mil. av. 260 yillarga oid yodgorlik toşlaridagi suratlarda hozirgi Yu.r.k. usulida olişayotgan polvonlar aks ettirilgan. Yunonistonda ötkazilgan olimpiada öyinlari dasturiga mil. av. 708 yildan boşlab Yu.r.k.ga öxşaş kuraş musobaqasi kiritilgan. Rimda mil. av. 284 yildan Yu.r.k.ni eslatadigan musobaqalar ötkazilgan. Yu.r.k.ning zamonaviy qoidalari 19-asr boşlarida Fransiyada işlab çiqilgan va şu qoidalar asosida Parijda 1848 yilda oçilgan kuraş zalida musobaqalar taşkil qiliş an'anaga aylangan. Unda Yevropaning boşqa mamlakatlaridan kelgan polvonlar ham iştirok etişgan. Yu.r.k. musobaqalari 1896 yildan zamonaviy olimpiada öyinlari dasturidan örin olgan va öşa yildan Xalqaro Olimpiada qömitasi taklifiga köra, rasman Yu.r.k. deb atala boşlangan. Yu.r.k. böyiça 1904 yildan professional (1950 yildan havaskor) kuraşçilar örtasida jahon çempionatlari ötkazib kelinadi. Yu.r.k. va erkin kuraş turlarini rivojlantiriş maqsadida 1912 yilda Xalqaro havaskor kuraşçilar assotsiatsiyasi (ĞPA) tuzilgan, unga 154 davlat (Özbekiston 1992 yildan) a'zo (2004).
Özbekistonda Yu.r.k. 19-asrning oxirlaridan ommalaşgan. Bunda sirkda taşkil etilgan bellaşuvlar muhim rol öynagan. Özbekistonda yetişib çiqqan Ahmad polvon şunday musobaqalarda iştirok etgan. Yu.r.k. qoidalarining milliy quraş qoidalariga bir qadar öxşaşligi bu sport turining mamlakatda tez rivojlanişga zamin yaratdi. Lev Turin, German Sandler, Rifat va Abdulmajid Ablayev kabi murabbiylar rahbarligida Yuriy Zelenin, Hamid Vohidov, Rustam Kazakov, Komil Fatkulin, Asliddin Xudoyberdiyev, Dilşod Oripov, Aleksandr Dokturişivili singari Yu.r.k. ustalari olimpiada öyinlari, jahon çempionatlari hamda boşqa nufuzli musobaqalarda ğolib çiqişgan. Mamlakatdagi 487 ta sport maktabi va tögarakda 191 murabbiy qöl ostida 5028 kişi Yu.r.k. bilan şuğullanadi (2004).
Ad.: Kerimov F., Sport kuraşi nazariyasi va usuliyati, T., 2001; Dimov Ya ., Bratstvo palvanov, M., 2004.
Q.: Kuraş
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЮНОН-РУМ КУРАШИ — спорт тури, икки киши (спортчи)нинг белгиланган қоидалар асосида ғолиблик учун олишуви. Ю.р.к. мусобақалари диаметри 9 м (ўлчами 12x12 м) спорт майдонида ўтказилади. Эркаклар 55, 60, 66, 74, 85, 97 ва 120 кг вазн тоифасида курашадилар. Мусобақалашиш вақти 2 мин.дан 3 давра, давралар орасидаги танаффус 30 сек. Ю.р.к.да эркин курашдан фарқли равишда рақибларнинг оёқ қисмидан ушлаб усуллар бажаришига рухсат этилмайди. Бажарилган усуллар 5 (соф ғалаба), 4 (техник устунлик ёки четлатиш), 3 ва 1 очко билан баҳоланади. Ғолиб тўплаган очколарига кўра аникланади. Агар курашчилардан бири 5 очкога мос усул бажарса, 1,2-даврада кетмакет ғолиб деб топилса, рақибидан 6 очко фарқ билан ўзиб кетса, шунингдек, ҳакамлар, мураббийлар ва шифокор қарорига қўра олишув муддатидан олдин тўхтатилади. қадимий кўп халқларнинг миллий кураш турларида замонавий Ю.р.к.да қўлланиладиган усуллар бўлган (қ. Кураш). Мисрдаги мил. ав. 260 йилларга оид ёдгорлик тошларидаги суратларда ҳозирги Ю.р.к. усулида олишаётган полвонлар акс эттирилган. Юнонистонда ўтказилган олимпиада ўйинлари дастурига мил. ав. 708 йилдан бошлаб Ю.р.к.га ўхшаш кураш мусобақаси киритилган. Римда мил. ав. 284 йилдан Ю.р.к.ни эслатадиган мусобақалар ўтказилган. Ю.р.к.нинг замонавий қоидалари 19-аср бошларида Францияда ишлаб чиқилган ва шу қоидалар асосида Парижда 1848 йилда очилган кураш залида мусобақалар ташкил қилиш анъанага айланган. Унда Европанинг бошқа мамлакатларидан келган полвонлар ҳам иштирок этишган. Ю.р.к. мусобақалари 1896 йилдан замонавий олимпиада ўйинлари дастуридан ўрин олган ва ўша йилдан Халқаро Олимпиада қўмитаси таклифига кўра, расман Ю.р.к. деб атала бошланган. Ю.р.к. бўйича 1904 йилдан профессионал (1950 йилдан ҳаваскор) курашчилар ўртасида жаҳон чемпионатлари ўтказиб келинади. Ю.р.к. ва эркин кураш турларини ривожлантириш мақсадида 1912 йилда Халқаро ҳаваскор курашчилар ассоциацияси (ҒПА) тузилган, унга 154 давлат (Ўзбекистон 1992 йилдан) аъзо (2004).
Ўзбекистонда Ю.р.к. 19-асрнинг охирларидан оммалашган. Бунда циркда ташкил этилган беллашувлар муҳим роль ўйнаган. Ўзбекистонда етишиб чиққан Аҳмад полвон шундай мусобақаларда иштирок этган. Ю.р.к. қоидаларининг миллий қураш қоидаларига бир қадар ўхшашлиги бу спорт турининг мамлакатда тез ривожланишга замин яратди. Лев Турин, Герман Сандлер, Рифат ва Абдулмажид Аблаев каби мураббийлар раҳбарлигида Юрий Зеленин, Ҳамид Воҳидов, Рустам Казаков, Комил Фаткулин, Аслиддин Худойбердиев, Дилшод Орипов, Александр Доктуришивили сингари Ю.р.к. усталари олимпиада ўйинлари, жаҳон чемпионатлари ҳамда бошқа нуфузли мусобақаларда ғолиб чиқишган. Мамлакатдаги 487 та спорт мактаби ва тўгаракда 191 мураббий қўл остида 5028 киши Ю.р.к. билан шуғулланади (2004).
Ад.: Керимов Ф., Спорт кураши назарияси ва усулияти, Т., 2001; Димов Я ., Братство палванов, М., 2004.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.