Yunusxon
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 43–44-b. — ziyouz.com
Yunusxon (1415/17 1487) Toşkent hokimi (1485—87). Vaysxonştt öğli. Boburning onasi Qutluğ Nigorxonimning otasi. «Boburnoma»da aytilişiça, «Yunusxon Çingizxonning ikkinçi öğli Çiğatoyxonning naslidindur». Vaysxon vafotidan (1428) keyin to 1434 yilgaça ulusda notinçlik hukm surgan. Özaro taxt talaşişlardan söng 1434 yiltaxtga Vaysxonning kiçik öğli Eson Buğaxon ötiradi. Katta öğli Yu.ni esa tarafdorlari — amirlar Irzon Bayran va Turkman miraklar 30 ming kişi bilan Movarounnahrga, Uluğbek huzuriga olib borişadi. Uluğbek Yu.ni 1434 yil Xurosonga Şohrux huzuriga jönatgan. Yu. Xurosonda maşhur tarixçi Şarafuddin Ali Yazdiylan ta'lim olgan, köp ilmlarni egallagan. Yazdiy vafotidan söng Iroq va Eronda kasb-hunar egallagan. Şerozda yaşab ulamolar majlislarida qatnaşadi. Bu yerda u «Usta Yunus» nomi bilan maşhur böladi. Abu Said mirzo Yu.ni Şerozdan çaqirtirib, Jetikent, Farğona va Yettisuv hududini boşqarişni topşirgan (1456). Eson Buğaxon ölgaç (1462), Abu Said yordamida Möğuliston taxtiga ötirgan. Özaro nizolar girdobiga tuşib qolgan Yu. Temuriylar saltanatidagi özaro içki nizolardan foydalanib Sayramni (1482) bosib olgan. Toşkentni öz tasarrufiga kiritiş uçun Abu Saidning öğillari — Umarşayx (Boburning otasi) va Sulton Axmad Mirzo bilan jangga tayyorgarlik köra boşlagan. Lekin raqiblarni Xoja Ahror yaraştirib, muzokara natijasida Toşkent şahri va viloyati Yu.ga berilgan (1485). Tarixiy manbalarda uni madrasa, masjidlardan taşqari Tuproqqal'a qurdirgani haqida ma'lumotlar saqlangan. Yu. Toşkentdagi Şayx Xovandi Tohur qabristoniga dafn etilgan (q. Yunusxon maqbarasi). Yu. dan keyin xonlik taxtiga uning öğli Sulton Mahmudxon ötirgan.
Omonbek Jalilov.
Q.: Yunusxon maqbarasi, Yunusxon maqbarasi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЮНУСХОН (1415/17 1487) Тошкент ҳокими (1485—87). Вайсхонштт ўғли. Бобурнинг онаси Қутлуғ Нигорхонимнинг отаси. «Бобурнома»да айтилишича, «Юнусхон Чингизхоннинг иккинчи ўғли Чиғатойхоннинг наслидиндур». Вайсхон вафотидан (1428) кейин то 1434 йилгача улусда нотинчлик ҳукм сурган. Ўзаро тахт талашишлардан сўнг 1434 йилтахтга Вайсхоннинг кичик ўғли Эсон Буғахон ўтиради. Катта ўғли Ю.ни эса тарафдорлари — амирлар Ирзон Байран ва Туркман мираклар 30 минг киши билан Мовароуннаҳрга, Улуғбек ҳузурига олиб боришади. Улуғбек Ю.ни 1434 йил Хуросонга Шоҳрух ҳузурига жўнатган. Ю. Хуросонда машҳур тарихчи Шарафуддин Али Яздийлан таълим олган, кўп илмларни эгаллаган. Яздий вафотидан сўнг Ироқ ва Эронда касб-ҳунар эгаллаган. Шерозда яшаб уламолар мажлисларида қатнашади. Бу ерда у «Уста Юнус» номи билан машҳур бўлади. Абу Саид мирзо Ю.ни Шероздан чақиртириб, Жетикент, Фарғона ва Еттисув ҳудудини бошқаришни топширган (1456). Эсон Буғахон ўлгач (1462), Абу Саид ёрдамида Мўғулистон тахтига ўтирган. Ўзаро низолар гирдобига тушиб қолган Ю. Темурийлар салтанатидаги ўзаро ички низолардан фойдаланиб Сайрамни (1482) босиб олган. Тошкентни ўз тасарруфига киритиш учун Абу Саиднинг ўғиллари — Умаршайх (Бобурнинг отаси) ва Султон Ахмад Мирзо билан жангга тайёргарлик кўра бошлаган. Лекин рақибларни Хожа Аҳрор яраштириб, музокара натижасида Тошкент шаҳри ва вилояти Ю.га берилган (1485). Тарихий манбаларда уни мадраса, масжидлардан ташқари Тупроққалъа қурдиргани ҳақида маълумотлар сақланган. Ю. Тошкентдаги Шайх Хованди Тоҳур қабристонига дафн этилган (қ. Юнусхон мақбараси). Ю. дан кейин хонлик тахтига унинг ўғли Султон Маҳмудхон ўтирган.
Омонбек Жалилов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.